Ég hef áhyggjur af stöðu Evrópu næstu tvö til þrjú árin. Ekki vegna þess að ég telji þriðju heimsstyrjöldina hafna, og ekki vegna þess að ég haldi að Trump, Xi og Pútín sitji í bakherbergi og ráði örlögum álfunnar. Stórveldi þurfa ekkert samsæri til að hafa hagsmuni sem ganga gegn okkar. Það nægir að hvert þeirra hugsi fyrst um sjálft sig.
Þegar lagt er saman stríðið í Úkraínu, breytt varnarstefna Bandaríkjanna, samband Kína og Rússlands og kapphlaupið um gervigreind, reikniafl (compute) og orku, verður spurningin áleitin: Er Evrópa að festast í stríði dagsins í dag á meðan Bandaríkin og Kína keppa um heim morgundagsins?
Bremsurnar smíðaðar á ferð
Þann 29. september safnaði Donald Trump forystufólki stærstu gervigreindarfyrirtækja heims saman í Hvíta húsinu. OpenAI, Anthropic, Google, Meta, Nvidia og xAI sátu við borðið. Niðurstaðan var sjálfviljug yfirlýsing um sjálfseftirlit sem Trump kallaði „morally binding". Ekki lög. Loforð.
Skilaboðin voru skýr. Bandaríkin ætla ekki að hægja á. Þau ætla að smíða bremsurnar á meðan vélin hraðar sér. Ástæðan er Kína. Keppni stórveldanna snýst ekki lengur um tolla og stál heldur um örflögur, mállíkön (language models), gagnaver, orku og hernaðartækni.
Evrópa á reglurnar, aðrir eiga vélarnar
Bandaríkin eiga fyrirtækin sem leiða þessa byltingu. Kína hefur byggt eigin mállíkön, eigin iðnað og eigin orkukerfi. Evrópa hefur lengi verið sterkust í reglunum. En það er lítil huggun að eiga bestu umferðarreglurnar ef aðrir eiga bílana, vegina og rafmagnið.
Mario Draghi kallaði ástandið haustið 2024 „slow agony", hægfara kvöl. Evrópa er farin að svara. Nítján gervigreindarverksmiðjur (AI Factories) eru í uppbyggingu og í sumar opnaði ESB útboð um allt að sjö risaverksmiðjur (AI Gigafactories), hverja með yfir 100 þúsund örgjörvum og markmið um meira en 30 milljarða evra. En forstjóri franska skýjafyrirtækisins OVHcloud sagði í síðustu viku að dæmið gengi ekki upp: hver verksmiðja þyrfti 300 til 400 milljónir evra í árstekjur til að standa á núlli en opinbera skuldbindingin væri 40 milljónir á ári. Tíminn er orðinn lykilbreytan.
Dagsetningin 2027
Á sama tíma þarf Evrópa að standa undir stríði á eigin baklóð. Í desember í fyrra greindi Reuters frá því að bandarískir embættismenn hefðu tilkynnt evrópskum bandamönnum að Evrópa ætti að taka yfir meirihluta hefðbundinna varna NATO fyrir 2027, ella gætu Bandaríkin dregið sig út úr hluta af samræmingarkerfum bandalagsins. Evrópa talar um að vera tilbúin 2030. Bandaríkin tala um 2027.
Kína vill ekki sjá Rússland tapa
Í júlí í fyrra sagði Wang Yi, utanríkisráðherra Kína, á lokuðum fundi með Kaja Kallas, samkvæmt heimildum South China Morning Post, að Kína gæti ekki leyft sér að Rússland tapaði í Úkraínu. Þá sneru Bandaríkin allri athygli sinni að Kína.
Það þýðir ekki að Peking vilji endalaust blóðbað. En það sýnir kalda stórveldahugsun: Rússland sem heldur Bandaríkjunum og Evrópu uppteknum hefur gildi fyrir Kína, sem einbeitir sér á meðan að Asíu, tækninni og orkunni. Þetta er ekki samsæriskenning. Þetta er stórveldapólitík.
Bandaríkin þurfa heldur ekki að vilja að Úkraína tapi til að hafa hag af því að Evrópa taki yfir meira. Frá Washington er rökrétt að láta ríka og fjölmenna Evrópu sjá um Rússland og losa fé og athygli fyrir Asíu. Frá Brussel lítur dæmið öðruvísi út. Macron orðaði það í Aþenu í apríl: forsetar Bandaríkjanna, Rússlands og Kína væru allir „dead against the Europeans," og nú væri rétti tíminn til að vakna.
Háður yngri samstarfsaðili
Leppríki er of stórt orð. Nákvæmara er að tala um hættuna á að Evrópa verði háður yngri samstarfsaðili Bandaríkjanna. Chatham House spurði í sumar: „Happy vassal or strategic hedging?" Sættir Evrópa sig við varanlegt öryggishæði eða greiðir hún kostnaðinn við raunverulegt sjálfstæði? Macron svaraði í Sorbonne í fyrra: „There is no such thing as happy vassalage."
Þetta snýst ekki bara um herinn. Ef Bandaríkin eiga skýið okkar, mállíkönin, örflögurnar og lykilvopnakerfin, hvað þýðir þá evrópskt fullveldi? Fullveldi er ekki fáni og þjóðsöngur. Fullveldi er getan til að segja nei, og það kostar að ganga út.
Orkan sem knýr gáfurnar
Gervigreind þarf reikniafl og reikniafl þarf orku. Bandaríkin og Kína eru ekki bara í gervigreindarkapphlaupi heldur orkukapphlaupi. Evrópa þarf á sama tíma að fjármagna endurvopnun, orkuskipti, raforkunet og gervigreindarinnviði. Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn (AGS) varaði evrópska fjármálaráðherra við því í Dublin fyrr í mánuðinum að gervigreindin gæti aukið hæði Evrópu á erlendri tækni nema álfan yrði sjálf framleiðandi, ekki bara notandi.
Næsta lag er samrunaorka (fusion). Enginn framleiðir hana enn í atvinnuskyni en milljarðarnir streyma. Þýska Proxima Fusion safnaði 411 milljónum evra í júlí með Google og RWE meðal fjárfesta. Verði samrunaorka hagkvæm fyrr en margir halda breytast forsendur alls kapphlaupsins. Þá keppum við ekki bara um gáfurnar heldur um orkuna sem knýr þær.
Hvar stendur Ísland?
Ísland á trompás, og hann er ekki vindurinn, náttúran er sjálf auðlind. Hann er vatnið og jarðvarminn, kalt loftslag, stöðugt samfélag og lega milli Evrópu og Ameríku. Þess vegna eigum við að hætta að hugsa um gagnaver sem enn einn orkufrekan útflutningsiðnað. Reikniafl er að verða innviður, eins og rafmagnið varð á síðustu öld. Spurningin er ekki hversu margar megavattstundir við seljum heldur hversu mörg megavött af reikniafli verða á íslenskri grund í árslok 2027, og hver á þau.
Vöknum
Ég er enn bjartsýnn á Evrópu. Hún á 450 milljónir íbúa, stóran innri markað, framúrskarandi vísindi og gríðarlegt fjármagn. Vandinn er ekki geta heldur hraði, samhæfing og vilji.
Trump þarf enga leynilega áætlun um að skilja Evrópu eftir. Það gerist af sjálfu sér með bandarískri forgangsröðun: Bandaríkin snúa sér að Kína, Evrópa tekur við Rússlandi, kaupir vopnin og fjármagnar Úkraínu, og á meðan fjárfesta Bandaríkin og Kína af fullum krafti í framtíðinni.
Stærsta hættan er ekki að Evrópa tapi stríðinu við Rússland. Stærsta hættan er að hún eyði svo mikilli orku, peningum og athygli í að vinna stríð dagsins í dag að hún vakni of seint við því að aðrir kepptu á sama tíma um heim morgundagsins. Þá vann Evrópa kannski tíma gegn Rússlandi en tapaði tíma gegn framtíðinni. Og situr uppi með allt sem úti frýs.
Höfundur er stofnandi Alvitur.is og starfar að þróun og stefnumótun á sviði gervigreindar.
