Evrópa er á ný undir þrýstingi úr tveimur áttum. Að austan reynir Rússland að veikja samstöðu álfunnar. Að vestan hafa áhrifamikil stjórnmála- og auðmagnsöfl í Bandaríkjunum tekið að styðja evrópska flokka sem vilja draga úr vægi sameiginlegra stofnana hennar. Aðferðirnar og markmiðin eru ekki þau sömu, en möguleg niðurstaða er svipuð, sundruð, veikari og áhrifaminni Evrópa.
Mistök Evrópu hafa áður falist í því að vanmeta hvernig ótti er framleiddur, skipulagður og nýttur til að beina reiði almennings að hentugum óvini. Nú er hætta á að þau mistök verði endurtekin með nýjum aðferðum og öflugri tækni.
Spurningin er því ekki aðeins hverjir hrópa hæst. Við verðum líka að spyrja hverjir hafa hag af því að hrópin heyrist, hverjir magna þau upp og hvert reiðinni er beint.
Evrópa hefur áður gleymt
Evrópa var um aldir vígvöllur konunga, keisara, heimsvelda og þjóðríkja. Landamæri voru færð með blóði og hver kynslóð erfði óvild þeirrar fyrri. Fyrri heimsstyrjöldin átti að binda enda á þetta. Milljónir féllu, heilu kynslóðirnar voru limlestar og samfélög lögð í rúst.
Að stríðinu loknu töldu margir óhugsandi að slíkar hörmungar gætu endurtekið sig. Menn hlytu að hafa lært. Það höfðu þeir ekki.
Ótti við atvinnuleysi, efnahagslegt hrun, kommúnisma, útlendinga og upplausn samfélagsins varð eldsneyti fyrir róttækar þjóðernishreyfingar. Í Ítalíu og Þýskalandi breyttist þjóðernishyggja úr tilfinningu um samstöðu í pólitískt vopn.
Kynþáttahyggja og hugmyndir um yfirburði hvítra manna voru ekki fundnar upp af nasistum. Þær höfðu lengi verið hluti af evrópskri heimsvaldastefnu og stjórnmálamenningu. Hitler tók þennan hugsunarhátt, skipulagði hann, ríkisvæddi og beitti síðan ríkisvaldinu til að framkvæma hann. Hættulegar hugmyndir þurfa ekki að hefjast sem opinber stefna ríkisins. Þær þurfa aðeins að ná nægilegri fótfestu til að verða eðlilegur hluti af umræðunni.
Hverjir skipuleggja reiðina
Rithöfundurinn Stefan Zweig fylgdist með þessari þróun. Í Veröld sem var lýsir hann því hvernig Hitler virtist í fyrstu aðeins vera einn af mörgum háværum æsingamönnum. Síðan fóru skipulagðir hópar að birtast, ungir menn í búningum, fánar, bifreiðar, fjöldafundir, áróður og ofbeldi.
Zweig spurði hvaðan allur þessi kraftur kæmi. Hver fjármagnaði skipulagið? Hver sá hag sinn í því að reiðin fengi merki, óvin og pólitískan tilgang?
Sagnfræðingar deila um vægi fjárstuðnings stórfyrirtækja á fyrstu árum nasistaflokksins. Í Ítalíu var tengingin skýrari. Hluti landeigenda, iðnjöfra og annarra auðugra hagsmunaaðila studdi svartstakka Mussolinis vegna þess að þeir óttuðust sósíalisma og vaxandi verkalýðshreyfingu. Þeir töldu sig geta notað fasismann til að verja stöðu sína og stjórnað öflunum sem þeir hjálpuðu til við að leysa úr læðingi. Sagan sýndi annað.
Óttinn er enn pólitískt hráefni
Sömu spurningar eiga við í dag. Fólk hefur áhyggjur af innflytjendum, húsnæði, launum, öryggi, loftslagsaðgerðum og menningarlegri samheldni. Margir óttast að Evrópusambandið sé orðið of fjarlægt borgurunum, að reglur þess séu óskiljanlegar og ákvarðanir teknar án nægilegs lýðræðislegs aðhalds. Þetta eru ekki tilbúnar áhyggjur. Þær verður að ræða af heiðarleika.
En það er eitt að ræða raunverulegan vanda og annað að velja sér sökudólg. Þegar Evrópa glímir við stöðnun er auðvelt að benda á innflytjandann. Hann er sýnilegur og hefur takmarkað svigrúm til að svara fyrir sig. Helstu greiningar á efnahagsvanda álfunnar nefna hins vegar aðrar meginorsakir svo sem litla framleiðniaukningu, háan orkukostnað, skort á fjárfestingu og nýsköpun, öldrun þjóðanna og sundraða markaði.
Innflytjendur hafa vissulega aukið álag á húsnæði og opinbera þjónustu þar sem stjórnvöld hafa ekki brugðist við fólksfjölgun. En þeir hafa einnig stækkað vinnumarkaðinn, farið inn í atvinnugreinar sem skortir starfsfólk og mildað áhrif öldrunar. Að kenna þeim um efnahagslega stöðu Evrópu er því ekki hagfræðileg niðurstaða. Það er pólitísk frásögn.
Við verðum að spyrja hverjir hagnast á því að magna eðlilegar áhyggjur upp í reiði og beina henni að hópum sem hafa lítil völd.
Þegar góða fólkið verður að skotmarki
Þessi þróun er ekki bundin við stórþjóðir Evrópu. Hún sést einnig í íslenskri umræðu, meðal annars í notkun orðanna „woke“ og „góða fólkið“. Hugtakið woke getur vissulega vísað til hugmyndafræði eða aðferða sem eðlilegt er að gagnrýna. Engin stefna á að vera hafin yfir gagnrýni. En orðið er æ oftar notað sem niðrandi merkimiði yfir nánast allt sem tengist jafnrétti, mannréttindum, fjölbreytileika og umburðarlyndi.
Fólki sem vill taka vel á móti flóttamönnum, verja réttindi minnihlutahópa eða sýna innflytjendum skilning er lýst sem barnalegu, veruleikafirrtu eða hræsnisfullu. Samkennd verður tortryggileg og umburðarlyndi veikleikamerki. Þegar góðmennska verður að háðsyrði er verið að færa mörk hins ásættanlega.
Auðvitað má gagnrýna illa útfærða innflytjendastefnu og ræða af alvöru um landamæri, húsnæði, skóla, heilbrigðisþjónustu og getu samfélagsins til að taka á móti fólki. Pólitískt raunsæi og mannúð eru ekki andstæður. Umræðan verður hins vegar hættuleg þegar sjálf mannúðin er gerð hlægileg og innflytjandinn að óvini.
Afmennskun hefst sjaldnast með stórum yfirlýsingum. Hún hefst í tungumálinu, með háði, merkimiðum og endurteknum dylgjum um að ákveðnir hópar séu byrði, ógn eða ekki hluti af okkur. Samfélag verður ekki veikara af því að sýna mannúð. Það veikist þegar mannúðin verður að skammaryrði.
Þrýstingur úr tveimur áttum
Rússland hefur um árabil beitt upplýsingaaðgerðum, pólitískum afskiptum og tengslum við róttæk stjórnmálaöfl til að auka sundrungu í Evrópu. Tilgangurinn er augljós, sameinuð Evrópa getur staðið gegn hernaðarlegum og pólitískum þrýstingi Rússlands. Sundruð Evrópa á mun erfiðara með það.
Á sama tíma hefur MAGA-hreyfingin í Bandaríkjunum beint sífellt harðari gagnrýni að evrópskum stjórnvöldum og stofnunum. J.D. Vance gagnrýndi evrópska stjórnmálaskipan í München árið 2025 og fundaði með leiðtogum þýska AfD-flokksins. Elon Musk hefur einnig lýst stuðningi við AfD og nýtt áhrif sín á samfélagsmiðlum til að styrkja evrópsk þjóðernis- og popúlísk öfl.
Það væri rangt að jafna Bandaríkjunum og Rússlandi saman. Bandaríkin eru bandamaður Evrópuríkja í NATO, en Rússland er einræðisríki sem hefur ráðist inn í nágrannaríki sitt. Markmið þeirra og aðferðir eru ekki þau sömu. En bæði rússnesk stjórnvöld og áhrifamikil öfl í bandarískum stjórnmálum hafa, með ólíkum hætti, leitað tengsla við evrópska flokka sem vilja veikja eða umbylta þeirri skipan sem byggð hefur verið upp eftir síðari heimsstyrjöld.
Hagsmunir þurfa ekki að vera samræmdir til að stefna í sömu átt. Einn getur viljað veikja Evrópu af hernaðarlegum ástæðum, annar af viðskiptalegum ástæðum og sá þriðji af hugmyndafræðilegum ástæðum. Allir geta þeir hagnast á sömu niðurstöðu, veikari og sundraðri Evrópu.
Valdabaráttan um Evrópu
Sameinuð Evrópa býr yfir sameiginlegum markaði, reglum og verulegum samningsstyrk gagnvart stórveldum og alþjóðlegum fyrirtækjum. Evrópuríkin geta í sameiningu sett reglur um samkeppni, persónuvernd, vinnumarkað, neytendavernd og umhverfismál sem jafnvel stærstu fyrirtæki heims verða að taka tillit til.
Sundruð Evrópa er allt annað. Þá stendur hvert ríki eitt og semur við Washington, Moskvu, Peking eða fjölþjóðlegt stórfyrirtæki sem getur haft meiri fjárhagslegan styrk en ríkið sjálft. Þetta er ekki fyrst og fremst átök vinstri og hægri. Þetta er spurning um vald. Litlar þjóðir ættu að skilja það betur en flestar aðrar, þegar sameiginlegu reglurnar veikjast tekur vald hins sterka við.
Í bókinni Country of Lords rekur sagnfræðingurinn Kim Phillips-Fein langa sögu hugmynda sem réttlæta ójöfnuð í Bandaríkjunum. Þær birtast nú í nýjum búningi meðal hluta af auðugustu tæknielítu heims. Auðurinn er þá ekki aðeins efnahagslegt forskot heldur talinn sönnun um sérstaka greind, hæfileika og rétt til að stjórna.
Þetta er „verðleikaræði“ sem hefur breyst í nýja tegund aðalsveldis. Auðmaðurinn erfir ef til vill ekki titil sinn, en auðurinn veitir honum aðgang að stjórnmálum, fjölmiðlum og tæknilegum innviðum sem almenningur og ríki eru háð. Hann er ekki kjörinn til valda og þarf sjaldnast að standa almenningi reikningsskil gerða sinna.
Elon Musk er ein sýnilegasta birtingarmynd þessarar þróunar. Með fyrirtækjum sínum, samfélagsmiðli og gervihnattakerfi hefur hann áhrif sem ná langt út fyrir hefðbundinn atvinnurekstur. Efnahagslegt vald verður þannig að pólitísku og menningarlegu valdi án þess að lýðræðislegt umboð fylgi.
Frá þessu sjónarhorni er sameinuð Evrópa einnig hindrun fyrir þá sem vilja að auðmagnið starfi án sameiginlegra reglna og lýðræðislegs aðhalds. Eitt lítið ríki hefur takmarkað afl gagnvart stærstu tæknifyrirtækjum heims. Sameinuð Evrópa getur sett þeim mörk. Árásin á Evrópusambandið getur því ekki aðeins verið krafa um aukið fullveldi þjóðríkja, heldur einnig krafa um aukið frelsi auðmagnsins frá lýðræðislegu aðhaldi.
Þetta er ekki kynþáttahyggja í sama skilningi og á fyrri hluta tuttugustu aldar. En hér birtist skyld hugmynd um mannlegt stigveldi, sannfæringin um að sumir séu öðrum æðri og eigi þess vegna að hafa meiri rétt til að móta samfélagið.
Það sem Evrópa lærði eftir 1945
Evrópusamvinnan varð ekki til vegna draums um fullkomið samfélag. Hún varð til sem svar við tveimur heimsstyrjöldum og þeirri staðreynd að þjóðernisleg valdabarátta hafði lagt álfuna í rúst.
Kjarninn í Schuman-yfirlýsingunni frá 1950 var einfaldur en róttækur, þ.e. með því að tengja saman raunverulega hagsmuni Evrópuríkja mætti gera nýtt stríð milli sögulegra óvina ekki aðeins óhugsandi heldur efnislega ómögulegt. Þetta var ekki rómantík, heldur raunsæisstefna byggð á blóðugri reynslu.
Evrópa lærði að Frakkland og Þýskaland þyrftu ekki að vera óvinir, að ríki gætu deilt hluta valds síns og orðið sterkari fyrir vikið og að sameiginlegar reglur gætu verið tæki til friðar. Nú er hætta á að við gleymum hvers vegna þessar stofnanir voru reistar.
Við horfum í vitlausa átt
Fasistahreyfingar millistríðsáranna þurftu félög, ungliðahreyfingar, fjöldafundi og umfangsmikið áróðurskerfi til að skipuleggja reiði. Í dag fer sama mótun fram í símanum, hraðar, nákvæmar og að mestu ósýnilega.
Í umræðunni um innflytjendur er gjarnan varað við því að fólk sem flytur til Evrópu muni breyta menningu hennar og gildum. Á meðan athyglinni er beint að hinum sýnilega útlendingi horfum við fram hjá afli sem hefur þegar umbreytt samfélögum okkar á örfáum árum, samfélagsmiðlum og reikniritunum sem stýra því sem við sjáum, lesum og óttumst.
Enginn hópur innflytjenda hefur á jafn skömmum tíma breytt tungumáli okkar, stjórnmálaumræðu, samskiptum kynslóða og hugmyndum um sannleikann með sambærilegum hætti. Innflytjandinn þarf að laga sig að samfélaginu. Samfélagsmiðlarnir eru hannaðir til að breyta hegðun samfélagsins.
Með gervigreind verður þetta vald enn meira. Nú er hægt að framleiða og dreifa sérsniðnum frásögnum, myndum og ósannindum sem höfða sérstaklega til ótta og fordóma ólíkra hópa. Þeir sem vilja sundra samfélaginu þurfa ekki lengur að sannfæra alla um sömu ósannindin. Þeir geta sagt hverjum hópi þá sögu sem líklegust er til að vekja reiði hans.
Innflytjandinn verður þannig að sýnilegu skotmarki á meðan reikniritið sem mótar óttann er ósýnilegt. Við óttumst að fólkið sem kemur til Evrópu breyti samfélögum okkar, en tökum síður eftir öflunum sem hafa þegar breytt því hvernig við hugsum hvert um annað. Við erum að horfa í vitlausa átt.
Að laga Evrópu eða brjóta hana niður
Evrópa er langt frá því að vera fullkomin. Hún hefur skapað reglur sem almenningur skilur ekki, stofnanir hennar hafa stundum fjarlægst borgarana og hún hefur ekki tekist nægilega vel á við innflytjendamál, efnahagslegan ójöfnuð eða vaxandi vantraust. Hún hefur oft verið hæg, sundurleit og hikandi í utanríkis- og öryggismálum. Allt þetta má gagnrýna og á að gagnrýna.
En grundvallarspurningin er hvort við viljum laga Evrópu eða brjóta hana niður. Við þurfum að geta rætt innflytjendamál án þess að gera fólk að sökudólgum, gagnrýnt Evrópusambandið án þess að hafna evrópskri samvinnu og elskað eigið land án þess að gera aðrar þjóðir að óvinum.
Lýðræðið veikist ekki aðeins þegar öfgamenn ná völdum. Það veikist þegar við hættum að treysta hvert öðru, þegar staðreyndir verða aukaatriði og þegar ótti fólks er skipulagður í þágu þeirra sem sækjast eftir meiri völdum.
Ef Evrópa klofnar, hver fær þá meira vald? Og ef traustið á lýðræðinu hrynur, hver bíður eftir að fylla tómarúmið?
Stærstu mistök Evrópu voru ekki aðeins að öfgamenn komu fram. Þau voru að of margir vanmátu þá, að valdamiklir hagsmunaaðilar töldu sig geta notað þá og að almenningur áttaði sig of seint á því hvað var að gerast. Evrópa má ekki endurtaka þau mistök.
