Hvernig pútínismi og trumpismi renna saman við andstöðu gegn Evrópusamstarfi í íslenskri umræðu
Kveikjan að þessari grein var umræða á Facebook. Maður deildi myndbandi sem dró upp dökka og skakka mynd af Evrópu og evrópsku samstarfi. Í orðaskiptunum sem fylgdu hélt hann því meðal annars fram að þjóðir Austur-Evrópu væru „ósjálfstæðar“ og „heilaþvegnar“ vegna þess að þær sóttu um aðild að Evrópusambandinu skömmu eftir fall kommúnismans. Hann sagði Úkraínu, ESB og Bandaríkin bera ábyrgð á stríðinu, lýsti innrás Rússlands sem viðbrögðum við ofbeldi og „ógnunum í eigin garði“ og fullyrti að „blekkingar og áróður“ væru eina leið ESB til að fá ríki til liðs við sig.
Þetta voru ekki tilviljanakenndar fullyrðingar. Ég þekkti mynstrið. Frá fyrstu kosningabaráttu Donalds Trump hef ég fylgst með samsæriskenningum og rússneskum og MAGA-tengdum áróðri og séð hvernig sömu frásagnirnar ferðast milli landa, miðla og stjórnmálahópa. Samt hafði ég ekki kynnt mér öll einstök atriði í sögu Úkraínu jafn ítarlega. Þess vegna fór ég yfir heimildirnar, kannaði fullyrðingarnar og skrifaði pistil um málið. Pistillinn fékk mjög góðar undirtektir og margir hvöttu mig til að þróa hann í blaðagrein.
Nafn viðmælanda míns skiptir ekki höfuðmáli, enda eru þessi viðhorf langt frá því að vera einsdæmi í íslenskri umræðu. Ég tel ekki að hann starfi meðvitað fyrir hagsmuni Rússlands. Þvert á móti geri ég ráð fyrir að hann trúi því sem hann skrifar, og einmitt þess vegna skiptir þetta máli.
Rússneskur áróður vinnur sinn stærsta sigur þegar fólk hættir að upplifa hann sem áróður og fer að endurtaka frásögn Kremlverja sem sína eigin sjálfstæðu niðurstöðu.
Það er mikilvægt að taka fram að ekki eru allir stuðningsmenn Trumps hliðhollir Pútín og ekki er öll gagnrýni á Evrópusambandið rússneskur áróður. Fólk getur haft fjölmargar málefnalegar ástæður til að gagnrýna Bandaríkin, NATO, ESB og stjórnvöld í Úkraínu. Vandinn hefst þegar gagnrýnin byggist á sömu afbökununum aftur og aftur og þær raðast saman í lokaða heimsmynd þar sem árásarríkið verður fórnarlamb en fórnarlambið sökudólgur.
Þegar rangfærslurnar mynda heila heimsmynd
Áróður er áhrifaríkastur þegar hann lítur ekki út eins og áróður. Hann þarf ekki alltaf að finna upp atburði frá grunni. Oft tekur hann eitthvað sem er satt, slítur það úr samhengi, ýkir eitt atriði, felur annað og tengir niðurstöðuna við tilfinningar sem þegar eru til staðar: ótta, reiði, vantraust eða tilfinningu fyrir því að hafa verið svikinn.
Stjórnvöld í Úkraínu hafa gert mistök. Spilling hefur verið alvarlegt vandamál. Mannréttindabrot voru framin í átökunum í austurhluta landsins. Úkraínsk tungumálalöggjöf hefur sætt réttmætri gagnrýni og friðarviðræður fóru sannarlega fram árið 2022. Ekkert af þessu sannar þó að Rússland hafi verið neytt til að ráðast inn í Úkraínu, að rússneska hafi verið bönnuð eða að fullbúinn friðarsamningur hafi legið á borðinu þar til Boris Johnson bannaði Úkraínumönnum að undirrita hann, eins og útbreidd kjaftasaga hermir.
Þegar hálfsannleikur, staðlaus fullyrðing og söguleg afbökun styðja hvert annað verður til frásögn sem virðist heildstæð. Innan hennar má túlka öll mótrök sem frekari sönnun um samsærið: fjölmiðlar ljúga, sérfræðingar eru keyptir, alþjóðastofnanir eru spilltar og allir sem efast hafa látið blekkjast. Þá er ekki lengur verið að ræða einstakar staðreyndir heldur verja sjálfsmynd og samfélag sem hefur myndast í kringum frásögnina.
Pútín sem táknmynd sterka leiðtogans
Sú mynd sem dregin er upp af Pútín í þessum hugmyndaheimi er ekki mynd einræðisherrans sem hefur þaggað niður í frjálsum fjölmiðlum, fangelsað stjórnarandstæðinga, grafið undan lýðræðislegum stofnunum og komið á fót kerfi þar sem lítill hópur auðmanna og valdhafa ræður ríkjum.
Í staðinn er hann sýndur sem sterkur og óhagganlegur þjóðarleiðtogi, verndari hefðbundinna gilda og maður sem lætur hvorki erlendar stofnanir, fjölmiðla, sérfræðinga né elítur segja sér fyrir verkum. Þetta er að stórum hluta sama ímynd og Donald Trump hefur skapað um sjálfan sig.
Báðir stilla sér upp sem fulltrúum „venjulegs fólks“ gegn spilltu kerfi. Sú ímynd er í hrópandi mótsögn við eigin stöðu þeirra. Trump er milljarðamæringur sem hefur haldið áfram að hagnast gríðarlega á viðskiptaveldi sínu samhliða forsetaembættinu. Persónuleg auðæfi Pútíns eru hulin ógagnsæju kerfi eignarhalds og náinna samstarfsmanna, en hann stendur í miðju valda- og auðmannakerfi þar sem pólitísk áhrif og gríðarleg auðæfi renna saman. Fjárhagslegur veruleiki hvorugs á nokkuð skylt við líf venjulegs fólks.
Báðir ráðast gegn frjálsum fjölmiðlum, sérfræðingum og lýðræðislegum stofnunum þegar þær veita þeim aðhald. Báðir byggja málflutning sinn á þjóðernishyggju, fortíðarþrá, menningarstríðum og loforðum um að endurreisa glataðan stórleika þjóðarinnar.
Þess vegna er ekkert sérkennilegt við að Trumpistar laðist að Pútín. Þeir sjá í honum sömu hugmynd um sterka leiðtogann og þeir dást að hjá Trump.
Sameiginlegi andstæðingurinn
Pútínismi og trumpismi eiga ekki aðeins sameiginlega hugmynd um leiðtogann. Þeir eiga líka sameiginlega andstæðinga: frjálslynt lýðræði, fjölþjóðlegt samstarf, réttindi minnihlutahópa og þær evrópsku stofnanir sem byggja á þessum gildum.
Í þessari frásögn er Evrópusambandið ekki samstarf fullvalda ríkja sem hafa sjálf sótt um aðild, samið um skilmálana og eiga fulltrúa að sameiginlegri ákvarðanatöku. Það er sagt vera „globalískt“ valdakerfi sem rænir þjóðir sjálfstæði þeirra. Frjálslynd samfélög Evrópu eru sögð veik, spillt og úrkynjuð. Innflytjendur eru sagðir eyðileggja menninguna. Réttindi kvenna og hinsegin fólks eru gerð að tákni um siðferðilega hnignun. Fjölmiðlar, háskólar og sérfræðingar eru sagðir vinna saman að því að fela sannleikann fyrir almenningi.
Þetta skýrir hina einkennilegu blöndu af aðdáun á Trump, samúð með Pútín og hatri á Evrópusambandinu. Þessir hópar þurfa ekki að vera sammála um allt. Þeir skilgreina sig gegn sömu gildum og stofnunum.
Sjálfstæði sumra en ekki annarra
Mótsögnin verður sérstaklega skýr þegar íslenskir þjóðernissinnar tala um sjálfstæði. Viðmælandi minn segir Ísland vera eitt besta dæmið um gildi sjálfstæðis. Um leið afgreiðir hann ákvarðanir Austur-Evrópuþjóða um að sækja um aðild að ESB sem merki um að þær séu „ósjálfstæðar“ og „heilaþvegnar“.
Sjálfstæði felst hins vegar ekki í því að standa einn og hafna öllu samstarfi. Sjálfstæði felst í rétti þjóðar til að ákveða sjálf hvaða ríkjum og stofnunum hún vill eiga samstarf við.
Pólland, Tékkland, Eistland, Lettland, Litháen og fleiri ríki voru ekki hernumin af Evrópusambandinu. Þau sóttu sjálf um aðild eftir áratuga reynslu af yfirráðum Sovétríkjanna. Þau samþykktu aðildina samkvæmt eigin stjórnskipun og tóku sæti við sameiginlegt ákvörðunarborð Evrópu. Ef sjálfstæði Íslands er verðmætt, þá er sjálfstæði þessara ríkja það líka.
Í frásögn Kremlverja eru nágrannar Rússlands aftur á móti ekki fullvalda gerendur. Ef þeir velja samstarf við Rússland er ákvörðunin talin eðlileg. Ef þeir velja ESB eða NATO eru þeir sagðir hafa verið blekktir, heilaþvegnir eða stjórnað af Bandaríkjunum. Þetta er ekki virðing fyrir fullveldi. Þetta er gamla hugmyndin um áhrifasvæði stórvelda, þar sem smærri ríki eiga að lúta vilja hins stærra.
Úkraína er ekki garður Rússlands
Sama hugsun birtist þegar innrás Rússlands í Úkraínu er lýst sem viðbrögðum við „ógnunum í eigin garði“. Úkraína er ekki garður Rússlands. Hún er sjálfstætt ríki og Úkraínumenn eru ekki þegnar Pútíns.
Það má ræða allan aðdraganda stríðsins, stækkun NATO, mistök vestrænna stjórnvalda, spillingu í Úkraínu og úkraínsk tungumálalög. Það er bæði eðlilegt og nauðsynlegt. Að útskýra sögulegt samhengi er ekki það sama og að færa ábyrgðina af árásaraðilanum yfir á fórnarlambið.
Rússneskumælandi fólki var ekki bannað að tala móðurmál sitt. Tungumálalög Úkraínu styrktu stöðu úkraínsku í opinberri stjórnsýslu, menntun, fjölmiðlum og þjónustu, en tóku ekki til einkasamskipta eða trúariðkunar. Alþjóðlegar stofnanir gagnrýndu ýmis ákvæði laganna og töldu vernd minnihlutatungumála ófullnægjandi. Það er lögmætt ágreiningsefni. Það veitir öðru ríki hins vegar engan rétt til innrásar eða innlimunar landsvæða.
Átökin í austurhluta Úkraínu frá 2014 voru raunveruleg og hræðileg. Þar voru framin mannréttindabrot og almenningur varð fyrir miklum þjáningum. Átökin hófust þó ekki einfaldlega vegna þess að stjórnvöld í Kyiv hefðu bannað rússnesku. Þau hófust í kjölfar innlimunar Rússlands á Krímskaga og valdatöku vopnaðra hópa hliðhollra Rússlandi í Donetsk og Luhansk, með umfangsmiklum stuðningi Rússlands.
Mannréttindabrot voru framin beggja vegna víglínunnar og þau verður að rannsaka af fullri alvöru. Fórnarlömb eiga rétt á sannleika, réttlæti og bótum. Brot eins aðila veita nágrannaríki þó ekki rétt til innrásar, innlimunar landsvæða eða tilraunar til að leggja heila þjóð undir sig. Ef spilling eða mannréttindabrot veittu stórveldum slíkt umboð væri fullveldi smáríkja aðeins til á meðan stærri nágranni samþykkti stjórnarhætti þeirra.
Árið 2022 tók Pútín ákvörðun um allsherjarinnrás. Úkraína réðst ekki á Rússland. Rússland réðst inn í Úkraínu.
Bandaríkin eru ekki hafin yfir gagnrýni
Það er algeng aðferð í þessari umræðu að svara gagnrýni á Rússland með því að benda á brot Bandaríkjanna. Bandaríkin hafa vissulega haft afskipti af öðrum ríkjum, stutt valdarán, háð ólögmæt stríð og brotið alþjóðalög. Það á að gagnrýna af fullri hörku.
Brot Bandaríkjanna veita Rússlandi þó engan rétt til að ráðast inn í Úkraínu. Tvö ranglæti verða ekki að einum rétti. Við getum fordæmt innrás Bandaríkjanna í Írak og innrás Rússlands í Úkraínu. Við þurfum ekki að velja annað stórveldið og afsaka allt sem það gerir.
Hvað gerðist í friðarviðræðunum
Önnur útbreidd frásögn er sú að Úkraína og Rússland hafi verið komin með fullgerðan friðarsamning árið 2022 en Boris Johnson, þáverandi forsætisráðherra Bretlands, hafi bannað Úkraínumönnum að undirrita hann. Tækifæri til friðar á alltaf að rannsaka af heiðarleika, ekki síst vegna þess ólýsanlega mannfalls sem fylgt hefur stríðinu.
Alvarlegar viðræður fóru vissulega fram og samningsdrög voru rædd. Enginn fullgerður friðarsamningur lá þó fyrir. Enn var deilt um landamæri, stærð og getu úkraínska hersins, öryggistryggingar og hvort Rússland fengi í reynd neitunarvald yfir þeim. Á sama tíma komu fjöldamorðin í Bucha í ljós og traust Úkraínumanna til Rússlands hrundi.
Að halda því fram að Boris Johnson hafi einn komið í veg fyrir frið sviptir Úkraínumenn aftur sjálfstæðri gerendastöðu. Þeir verða leiksoppar Vesturlanda, rétt eins og þegar Austur-Evrópuþjóðir eru sagðar hafa verið blekktar inn í ESB. Í þessari heimsmynd taka allir ákvarðanir nema þjóðirnar sjálfar.
Hvernig berst áróðurinn til Íslands
Fæstir Íslendingar sækja upplýsingar sínar beint til rússneskra ríkisfjölmiðla. Frásagnirnar berast eftir öðrum leiðum. Þær fara úr rússneskum miðlum inn í alþjóðlegt net samfélagsmiðla, áhrifavalda og samsæriskenningahópa. Þaðan berast þær inn í bandaríska hægrimiðla, hlaðvörp, myndbönd og MAGA-hreyfinguna. Að lokum koma þær til Íslands í gegnum fólk sem treystir Trump og bandarískum hægriáhrifavöldum en gerir sér kannski enga grein fyrir uppruna frásagnarinnar.
Þannig er áróðurinn þveginn. Hann virðist ekki lengur koma frá Kreml. Hann kemur frá stjórnmálamanni, hlaðvarpsstjórnanda eða Facebook-vini sem viðkomandi treystir.
Þetta þýðir ekki að fólk sem endurtekur slíkan málflutning sé hluti af skipulagðri rússneskri aðgerð. Áhrifaríkur áróður verður einmitt sjálfbær þegar venjulegt fólk tekur hann upp, aðlagar hann eigin stjórnmálaskoðunum og dreifir honum af einlægri sannfæringu. Samt vitum við að rússnesk stjórnvöld hafa markvisst reynt að magna upp sundrungu á Vesturlöndum. Bandaríska dómsmálaráðuneytið ákærði árið 2024 tvo starfsmenn ríkisrekna miðilsins RT. Samkvæmt ákærunni leyndu þeir uppruna nærri tíu milljóna dollara sem runnu til bandarísks miðlafyrirtækis og áhrifavalda.
Áróðurinn þarf heldur ekki að sannfæra fólk um að Pútín sé góður. Það nægir að gera sannleikann óljósan, dreifa ábyrgðinni og sannfæra fólk um að allir ljúgi.
„Já, Rússland réðst inn, en hvað með NATO?“
„Já, Rússland innlimaði landsvæði, en hvað með Bandaríkin?“
„Já, Pútín hóf stríðið, en hvað með tungumálalögin?“
Í hvert sinn sem umræðan færist aftur að ákvörðunum Rússlands kemur ný ásökun sem dreifir athyglinni. Rússland fær aldrei sjálfstæða gerendastöðu. Allt sem það gerir er sagt vera viðbragð við einhverju sem aðrir gerðu.
Þessi tenging við Ísland hefur einnig verið nefnd opinberlega. Marta Kos, stækkunarstjóri Evrópusambandsins, sagði eftir þjóðaratkvæðagreiðsluna um framhald aðildarviðræðna að mikil upplýsingaóreiða og rangfærslur hefðu einkennt baráttuna. Hún vísaði bæði til innlendra afla og áhrifa úr austri og vestri, þar á meðal MAGA-hugmynda. Ummæli hennar sanna ekki að erlend afskipti hafi ráðið niðurstöðunni og þau ber að skoða með sömu gagnrýni og aðrar fullyrðingar. Þau undirstrika þó að samruni þessara frásagna er orðinn hluti af umræðu um öryggi og lýðræði í Evrópu.
Hvers vegna finnur þetta hljómgrunn á Íslandi
Á Íslandi er þegar til jarðvegur sem slíkur áróður getur fest rætur í. Við eigum sterka og tilfinningaþrungna sjálfstæðisfrásögn. Við höfum djúpstæða tortryggni gagnvart erlendu valdi og ríka baráttusögu fyrir yfirráðum yfir eigin auðlindum. Í áratugi hefur því verið haldið fram að Evrópusambandið vilji taka af okkur fiskinn, fullveldið og sjálfsákvörðunarréttinn.
Við þetta hefur bæst innflutningur bandarískra menningarstríða um innflytjendur, loftslagsmál, kynjafræði, fjölmiðla og „globalista“. Rússneska frásögnin þarf því ekki að skapa öll viðhorfin frá grunni. Hún tengir sig við ótta og tortryggni sem eru þegar til staðar og ýtir undir þau.
Hvers vegna verður fólk móttækilegt
Svarið er ekki að allir sem trúa samsæriskenningum séu heimskir, illir eða almennt með skerta dómgreind. Rannsóknir benda til þess að samsæriskenningar geti höfðað til almennra mannlegra þarfa: að skilja óvissar aðstæður, endurheimta tilfinningu fyrir stjórn og vernda jákvæða mynd af eigin hópi. Pólitískt vantraust, upplifun um valdleysi og sú hugmynd að einn geti aðeins hagnast á kostnað annars geta síðan styrkt tengsl samsæriskenninga og popúlískra viðhorfa.
Samsæriskenningar voru til löngu fyrir samfélagsmiðla. Þær bárust með sögusögnum, bæklingum, flokksblöðum, útvarpi og lokuðum félagslegum eða pólitískum hópum. Samfélagsmiðlar hafa þó breytt hraðanum, umfanginu og endurtekningunni. Tilfinningaþrungið efni fær athygli, notendur finna samfélag sem staðfestir grunsemdir þeirra og samskipti manna og reiknirita geta gert sama efnið sífellt sýnilegra.
Samt ber að varast of einfalda skýringu. Nýlegar rannsóknir benda til þess að útsetning fyrir röngu og öfgakenndu efni sé oft mjög samþjöppuð hjá minni hópi sem sækir sérstaklega í það. Reiknirit skapa því ekki ein og sér pólitíska sannfæringu úr engu. Þau geta hins vegar hraðað ferli þar sem sjálfsmynd, reiði, samfélag og endurtekinn straumur rangfærslna styrkja hvert annað.
Markmiðið er sundruð og tortryggin Evrópa
Markmið rússnesks áróðurs er ekki alltaf að láta Evrópubúa elska Rússland. Oft er nóg að veikja traust þeirra á eigin samfélögum.
Ef fólk hættir að treysta fjölmiðlum, vísindamönnum, kosningum og lýðræðislegum stofnunum verður samfélagið auðveldara skotmark. Ef Evrópuþjóðir tortryggja hver aðra veikist geta þeirra til að standa saman. Ef ábyrgð Rússlands á stríðinu verður óljós minnkar stuðningur við Úkraínu.
Ef fólk lítur á Evrópusambandið sem hættulegra en einræðisríkið sem ræðst með hervaldi inn í nágrannaríki, þá hefur áróðurinn náð ótrúlegum árangri.
Að leiðrétta án þess að þagga niður
Vörn gegn áróðri má aldrei verða afsökun fyrir ritskoðun eða því að stimpla alla gagnrýni sem óæskilega. Lýðræðið þarf á ágreiningi að halda. Við eigum að geta gagnrýnt ESB, NATO, Bandaríkin og stjórnvöld í Úkraínu, rétt eins og önnur stjórnvöld og stofnanir. Opin umræða felur líka í sér réttinn til að spyrja hvaðan fullyrðingar koma, hvaða heimildir styðja þær og hvaða staðreyndum er sleppt.
Þess vegna nægir ekki að leiðrétta eina rangfærslu hér og aðra þar. Við verðum að afbyggja skökku myndina sem verður til þegar hálfsannleikur, staðlaus fullyrðing og söguleg afbökun styðja hvert annað. Þegar slíkur málflutningur er endurtekinn nógu oft getur innrás orðið að sjálfsvörn, árásarríkið að fórnarlambi, lýðræðisríki að ógn og samstarf frjálsra þjóða að samsæri gegn fullveldi þeirra.
Þegar grafið er undan trausti á fjölmiðlum, vísindum, dómstólum, kosningum og alþjóðlegu samstarfi stendur eftir samfélag sem á æ erfiðara með að taka sameiginlegar ákvarðanir. Frelsi byggist ekki aðeins á því að mega tala. Það byggist líka á aðgangi að áreiðanlegum upplýsingum og sameiginlegum staðreyndagrunni sem gerir okkur kleift að mynda okkur skoðun án leynilegrar stýringar og markvissrar blekkingar.
Verkefni okkar í Evrópuumræðunni
Ef við viljum auka skilning á og stuðning við áframhaldandi aðildarviðræður Íslands við Evrópusambandið þurfum við að gera meira en að kynna efnahagsleg rök fyrir samstarfinu. Við verðum að taka rangfærslurnar fyrir, eina af annarri, kanna heimildirnar og leiðrétta þær. Við þurfum að sýna hvernig áróður virkar, hvaðan frásagnirnar koma og hvaða hagsmunum þær kunna að þjóna.
Við megum þó ekki gera lítið úr fólkinu sem hefur trúað þeim. Þá lokast samtalið og við styrkjum aðeins þá tilfinningu að elítan líti niður á almenning. Athyglin þarf að beinast að aðferðunum, ekki aðeins einstaklingunum.
Við þurfum líka að tala skýrt um þá Evrópu sem við trúum á: samfélag sjálfstæðra þjóða sem velja að vinna saman, deila þekkingu, hjálpast að, standa vörð um mannréttindi og standa saman gegn yfirgangi stórvelda. Sjálfstæði felst ekki í einangrun og samstarf jafningja er ekki undirgefni.
Við þurfum jafnframt að hafna þeirri hugmynd að samskipti þjóða séu alltaf keppni þar sem ávinningur eins sé óhjákvæmilega tap annars. Samstarf getur aukið öryggi, þekkingu og tækifæri allra sem taka þátt í því. Nýleg heimsókn utanríkisráðherra Belgíu, Hollands og Lúxemborgar til Íslands minnti á þetta. Í heimsókninni var rætt um hvernig mætti styrkja tengsl á sviði varnar- og öryggismála og viðskipta- og efnahagsmála. Ráðherrarnir undirstrikuðu jafnframt að niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar breytti engu um gott samband Íslands og Benelux-ríkjanna. Við þurfum ekki að veikja nágranna okkar til að styrkja okkur sjálf.
Baráttan fyrir upplýstri Evrópuumræðu snýst því ekki aðeins um stöðu Íslands gagnvart ESB. Hún snýst líka um lýðræði, upplýsingalæsi og rétt lítilla þjóða til að ákveða sjálfar framtíð sína. Rússneskur áróður vinnur þegar við hættum að þekkja hann sem áróður.
Vörnin um sannleikann
Rússneskur áróður vinnur ekki aðeins þegar fólk trúir þeim fullyrðingum sem hann ber með sér. Hann vinnur líka þegar fólk hættir að trúa því að yfirleitt sé hægt að vita hvað sé satt, þegar allar heimildir eru sagðar jafn spilltar og staðreyndir verða aðeins smekksatriði eða merki um hvaða liði fólk tilheyrir.
Okkar svar verður að vera þekking, gagnrýnin hugsun, gagnsæi og þolinmæði. Við þurfum að leiðrétta án hroka, hlusta án þess að samþykkja ósannindi og verja opna umræðu án þess að vera auðtrúa gagnvart þeim sem misnota hana.
Vörnin um sannleikann er því jafnframt vörn um lýðræðið, frelsið og rétt þjóðanna til að ákveða framtíð sína sjálfar.
Anna Margrét Bjarnadóttir,
meistaranemi í fötlunarfræði við Háskóla Íslands,
BA-próf í frönsku og spænsku frá Háskóla Íslands,
leiðsögumaður.
Heimildir og ítarefni
• Lýðræðis- og mannréttindaskrifstofa ÖSE um forsetakosningarnar í Úkraínu 2014
odihr.osce.org
• Mannréttindadómstóll Evrópu um Úkraínu og Holland gegn Rússlandi
hudoc.echr.coe.int
• Feneyjanefnd Evrópuráðsins um úkraínsku tungumálalögin
coe.int
• Mannréttindaskrifstofa Sameinuðu þjóðanna um handtökur pyntingar og illa meðferð 2014 til 2021
ukraine.ohchr.org
• Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna um innrás Rússlands í Úkraínu
digitallibrary.un.org
• Samuel Charap og Sergey Radchenko um friðarviðræðurnar 2022
foreignaffairs.com
• Bandaríska dómsmálaráðuneytið um ákæru vegna leynilegrar fjármögnunar RT
justice.gov
• Reuters um tekjur og eignir Donalds Trump samkvæmt fjárhagsupplýsingum hans
reuters.com
• Bandaríska fjármálaráðuneytið um net rússneskra valdhafa sem fela og flytja fjármuni
home.treasury.gov
• EEAS um erlenda upplýsingastýringu og íhlutun
eeas.europa.eu (PDF)
• RÚV um ummæli Mörtu Kos um upplýsingaóreiðu í þjóðaratkvæðagreiðslunni
ruv.is
• Stjórnarráð Íslands um heimsókn utanríkisráðherra Benelux-ríkjanna
stjornarradid.is
• Nature Reviews Psychology um trú á samsæriskenningar
nature.com
• Psychological Bulletin um hvatir tengdar samsæriskenningum
pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
• Nature um útsetningu fyrir röngum upplýsingum á netinu
nature.com
