Vaxtatækið virðist vera eina vopnið við verðbólgu. Það slær á eftirspurn en það þarf ekki að slá á eftirspurn hjá hópnum sem nær ekki endum saman. Þessi hópur er alltaf í kringum 30 prósent og býr við skilgreinda fátækt. Helsta orsökin er ástandið á húsnæðismarkaði, þetta eru frekar leigjendur en fólk í eigin húsnæði og einstæðar mæður eru fjölmennar í þessum hópi. Betra hefði verið á sjá áherslur á tekjuhliðinni en niðurskurð í fjárlagafrumvarpinu. Sonja Ýr Þorbergsdóttir, formaður BSRB, er gestur Ólafs Arnarsonar í hlaðvarpi Eyjunnar.
Hér er hægt að hlusta á brot úr þættinum:
Ja, það er mikið að gerast þessa dagana, Alþingi að koma saman, en kannski svona þegar þjóðaratkvæðagreiðslunni sleppir, stóra málið er náttúrlega það að nú má segja upp kjarasamningum á almennum vinnumarkaði. Verðbólgan triggeraði það. Hvernig líst þér á þessa stöðu? Hvernig svona horfir þetta við þér?
„Við erum mjög miður okkar yfir að þetta sé staðan af því að þegar kjarasamningarnir voru gerðir þá tókum við okkur öll saman, bæði á opinberum og almennum vinnumarkaði, vorum sammála um að meginmarkmiðið væri að gera samninga sem að myndu stuðla að því að verðbólga myndi ganga niður og þar af leiðandi vextir sömuleiðis og bara það yrði mesta lífskjarabótin fyrir fólk. Síðan því miður hefur það ekki raungerst og við auðvitað vitum að eitthvað af þessu er innflutt og er bara vegna stríðsástands sem að við höfum ekki mikið um að segja. Það eru einhverjir sem hafa haldið því fram að launahækkanirnar hafi þessi áhrif. Það er auðvitað þannig að þegar við erum að semja hverju sinni þá erum við að reyna að tryggja kaupmátt okkar fólks og þeir sem taka laun eingöngu eftir kjarasamningum eru býsna stór hluti launafólks en eru líka aðallega þeir sem eru á lægri laununum. Þannig að þetta er svona eina leiðin til þess að tryggja að þau geti viðhaldið kaupmætti sínum. Og þó að laun hafi vissulega áhrif á verðbólgu þá hafa hvorki niðurstaða þessara kjarasamninga né annarra á undan verið megindrifkraftur verðbólgunnar. Og þar er náttúrlega kannski stærstur þessi undirliggjandi vandi hér sem var hægt að ráða bót á, er staðan á húsnæðismarkaði.“
Það er rétt og það er náttúrlega eins og þú bendir á, þið eruð að reyna að tryggja kaupmátt ykkar fólks og svo verður launaskrið og það verður ekki hjá hópnum sem er á lægstu laununum eins og þú segir. Og í þessu umhverfi, í þessu hávaxtaumhverfi hér á Íslandi þar sem húsnæðiskostnaður er svona mikill, þar sem matarverð er svona hátt, þar náttúrlega er ekki við öðru að búast en að forysta launafólks geri kröfur sem kalla á það að ykkar skjólstæðingar nái að lifa fram að mánaðamótum.
„Og við vitum það, við erum með sameiginlega rannsóknarstofnun, ASÍ og BSRB, sem heitir Varða og gerir árlega könnun um stöðu launafólks. Og þar kemur bara fram ár eftir ár að það er í kringum sami stærðarhópur, í kringum 30% launafólks sem er innan ASÍ og BSRB sem að nær ekki endum saman eða bara býr við skilgreinda fátækt. Og það sem ræður alltaf úrslitum þar er staðan á húsnæðismarkaði þannig að þetta eru frekar leigjendur heldur en fólk sem á eigið húsnæði og svo auðvitað eru þetta barnafjölskyldur. Einstæðar mæður eru fleiri í þeim hópi heldur en einstæðir feður og svo fólk af erlendum uppruna sem er á allra lægstu laununum hérna á vinnumarkaði. Hlutverk kjarasamninga hverju sinni er að tryggja launafólki sanngjarna hlutdeild í verðmætasköpuninni.og sú hlutdeild hefur haldist bara mjög stöðug í gegnum áranna rás og svo má alltaf velta fyrir sér hvort hún sé nægileg, hún er í kringum 60% og í öðrum löndum hærri eða lægri. Og auðvitað erum við mikið velferðarríki. En það er auðvitað líka liður í því þegar við gerum kjarasamningana að við erum ekki bara að semja um launahækkanir eða mögulega réttindi í kjarasamningum, heldur einmitt að fá stjórnvöld til þess að stíga fram. Til þess að bara búa til aðstæður þar sem við erum að jafna aðstæður og möguleika fólks og þá eins og með yfirlýsingar varðandi aðgerðir á húsnæðismarkaði eða barnabætur eða fríar skólamáltíðir eins og var og þvílíkt.
En núna höfum við náttúrlega bara farið í gegnum tímabil þar sem hvorki forsendurnar um að verðbólgan myndi ganga niður stóðust og vextirnir mjög háir enn þá. Matvaran að hækka hjá öllum og svo allur lyfjakostnaðurinn og ég fékk einmitt nýlega bara erindi í gegnum eitt aðildarfélaganna okkar frá félagskonu , henni fannst hækkunin sem stendur fyrir dyrum núna eða er boðið í fjárlagafrumvarpinu, að það væri svona punkturinn yfir i-ið, að það myndi ráða úrslitum um að hún myndi ekki ná endum saman. Af því það auðvitað bætist ofan á allt hitt, að verðbólgan og vextirnir eru raunverulega að taka allar bæturnar frá þeim.“
Já, svo er náttúrlega hin leiðin til að líta á fjárlagafrumvarpið að loksins eru stjórnvöld eða ríkisstjórn farin að beita ríkisfjármálum til að ná því markmiði sem Seðlabankinn er að reyna að ná, sem er náttúrlega að draga úr þenslu og þar með úr verðbólgu. En þetta er flókin staða. Þegar við erum að horfa á það að aðgerðir til dæmis í vaxtamálum, þær hafa mjög takmörkuð áhrif á þá verðbólgu sem við erum að kljást við og eru jafnvel hluti af verðbólguvandanum vegna þess að stór hluti er innfluttur. Vegna þess að fólk flytur sig þá úr óverðtryggðum lánum yfir í verðtryggð . Þannig að það virðist, það virðist sem þetta tól sé ekki alveg að virka svona eins og fræðin segja fyrir um.
„Nei, og það hafa einmitt nokkrir fræðimenn bent á það. Þegar raunverulega eina stjórntækið, einu viðbrögðin við verðbólgunni eru vaxtaákvarðanirnar að þá auðvitað hefur það þau áhrif sem eru tilætluð hjá Seðlabankanum að draga úr eftirspurn en þá erum við aftur með þennan hóp sem ég var að nefna áðan sem nær ekki endum saman. Það þarf ekki að slá á eftirspurnina hjá honum, það þarf einhverjar annars konar aðgerðir og svo sömuleiðis, þá auðvitað að sjálfsögðu getur ríkissjóður gert sitt og eitt af því ,eins og þeirra markmið er að skila hallalausum fjárlögum en ef þau geta auðvitað gert það með aukinni tekjuöflun. Núna er um tvöfalt meiri niðurskurður heldur en tekjuöflun á að vera en samt heyrum við bara í fjölmiðlum umræðu um að að það sé aukin tekjuöflun þannig að þetta er líka svona, já, hvernig maður nær þessari jafnvægislist.
Og svo bara höfum við líka áhyggjur af því, svona ef maður horfir á vinnumarkaðinn, fyrir utan bara hvaða áhrif þetta frumvarp til fjárlaga myndi hafa á fjárfestingar af því það er niðurskurður þar og það hefur áhrif á verðmætasköpun til lengri tíma og við viljum auðvitað að þeim sé skipt með jafnari hætti, verðmætasköpuninni. En en það er líka, að það er orðin svona aukin harka í allri umræðu á vinnumarkaði. Það er til dæmis, við munum ekki til þess áður að það var bæði núna þegar að fjármálastefnan var rædd í vor og núna í fjárlagafrumvarpinu eins og það sé sjálfstætt markmið að segja upp ákveðnum fjölda starfsmanna hjá ríkinu. Og ég meina, venjulega er auðvitað, og það er alltaf aðhaldsaðgerðir og stundum niðurskurðaraðgerðir. En markmið stjórnvalda hverju sinni er auðvitað að veita opinbera þjónustu af tilteknum gæðum, svona í samræmi við það sem að samfélagið krefst hverju sinni, sem að er alltaf að aukast, kröfurnar, af því við erum velferðarsamfélag og vita þá hvaða þjónustu þau ætla að veita eða hvað þau ætla að skerða. En ekki að ákveða hver sé svona, besta talan um fjölda ríkisstarfsmanna eða eitthvað álíka. Þannig að það er miður svona, þetta er, já, þetta er of hörkulegur tónn að okkar mati og hefði mátt vera með öðrum hætti.“
