Það tók íslenska ríkið meira en tuttugu ár að komast þangað sem við erum stödd með nýjan Landspítala. Og enn er hann ekki tilbúinn.
Til að skilja hvernig það gat gerst þarf ekki að kunna byggingarverkfræði, heilbrigðisrekstur eða opinbera stjórnsýslu. Það þarf bara að rekja ferlið.
Fyrsta stóra ákvörðunin var staðsetningin. Hringbraut, Fossvogur og Vífilsstaðir voru meðal þeirra kosta sem skoðaðir voru. Hringbraut varð fyrir valinu.
Almenningur fékk ekki að velja staðsetninguna. Þegar afstaða hans var síðar könnuð árið 2015 vildi skýr meirihluti þeirra sem völdu milli Hringbrautar og Vífilsstaða frekar Vífilsstaði. En þá var lestin löngu farin af stöðinni. Þegar íslenska ríkið er einu sinni komið af stað er stundum auðveldara að færa fjall en opinbera ákvörðun.
Þar með var framtíðarspítala þjóðarinnar valinn staður á gömlu sjúkrahússvæði í miðri Reykjavík, með þröngum götum og bílastæðavanda sem hefur verið viðvarandi árum saman.
Það þarf ekki umferðarskýrslu til að útskýra þetta fyrir fólki sem hefur þurft að sækja Hringbraut heim. Að finna bílastæði við Landspítalann hefur árum saman getað verið verkefni út af fyrir sig.
Þetta er ekki vandamál sem nýi spítalinn bjó til. Þetta er vandamál sem var þegar til staðar þegar ákveðið var að byggja hann þar.
Og svo var það loftleiðin. Þjóðarsjúkrahúsinu var valinn staður við Hringbraut, í næsta nágrenni við Reykjavíkurflugvöll — mikilvæga tengingu landsbyggðarinnar við Landspítala og sjúkraflug. Á sama tíma gerði aðalskipulag Reykjavíkur ráð fyrir að flugvöllurinn í Vatnsmýri yrði lagður niður og síðar var unnið að því að finna flugstarfseminni annan stað.
Við vorum sem sagt að festa þjóðarsjúkrahúsið við Hringbraut á sama tíma og framtíð mikilvægrar aðkomuleiðar landsbyggðarinnar að honum var í uppnámi.
Spítalinn á einu teikniborði, göturnar á öðru og flugvöllurinn á því þriðja.
En göturnar, bílastæðin og flugvöllurinn eru það sem sést utan frá. Dýrari spurningin leynist inni í húsunum.
Gömlu byggingarnar voru nefnilega hluti af hagkvæmnisröksemdinni fyrir Hringbraut. Við áttum þær fyrir. Það hljómar vel, þangað til einhver spyr hvað kostar að breyta gömlu sjúkrahúsi í hluta af nýju sjúkrahúsi.
Í áætluninni árið 2010 voru 11 milljarðar króna ætlaðir í endurbætur á eldra húsnæði við Hringbraut. Árið 2013 var áætlunin 12,9 milljarðar. Og þá erum við að tala um verðlag þess tíma.
En tölurnar segja aðeins hálfa söguna. Hinn helmingurinn felst í einu ákaflega sakleysislegu orði: endurbætur.
Það hljómar eins og mála eigi ganga og skipta um hurðarhúna. En þegar áratugagömul sjúkrahús eiga að taka við nútíma heilbrigðisstarfsemi getur þurft að opna þau. Veggir og gólf eru brotin upp, steypa söguð og boruð, gamlar lagnir og kerfi fjarlægð eða færð. Nýtt rafmagn, vatn, frárennsli, loftræsting, brunavarnir, fjarskipti og öryggiskerfi þurfa að finna sér leið um hús sem voru byggð fyrir annan tíma. Síðan þarf að byggja aftur upp það sem var opnað.
Og það er bara það sem við vitum að getur þurft að gera. Vandinn við gömul hús er að reikningurinn liggur stundum inni í veggjum og gólfum.
Þegar þau eru opnuð getur komið ýmislegt í ljós: raki, mygla, einangrun sem þarf að fjarlægja, lagnir sem eru verr farnar en talið var, steypa sem þarfnast viðgerða eða eldri byggingaraðferðir sem kalla á meira niðurrif og meiri uppbyggingu en ráð var fyrir gert. Það þarf ekki allt þetta að gerast. En enginn veit allt sem bíður fyrr en húsið hefur verið opnað.
Og stærðargráðan skiptir máli. Í áætlunum var gert ráð fyrir að gera upp og nýta áfram um 53.000 fermetra af eldra húsnæði.
53.000 fermetrar þar sem hluti reikningsins getur legið inni í veggjum og gólfum.
Svo förum við út. Þar verður framkvæmdin sýnilegri. Girt vinnusvæði, stillasar meðfram gömlum húsum, gluggar og karmar sem komnir eru til ára sinna, vinnuvélar, gámar og uppgröftur. Þar bætast við vatns-, fráveitu- og raflagnir, tengingar við veitukerfi, jarðvinna, götur, lóðir og aðkomuleiðir. Í opinberum áætlunum hafa sérstaklega komið fyrir tengigangar, tengibrýr, gatnagerð og veitur.
Nýtt þarf að tengjast gömlu. Og allt þarf þetta að gerast á sjúkrahússvæði sem heldur áfram að starfa. Spítalinn lokar ekki á meðan. Sjúklingarnir hverfa ekki, sjúkrabílarnir hætta ekki að koma og starfsfólkið þarf áfram að komast leiðar sinnar. Birgðir og þjónusta sömuleiðis.
Það þarf því að rífa, opna, bora, saga, grafa, tengja og byggja aftur upp í og við starfandi sjúkrahús. Þetta er ekki venjuleg endurbót. Þetta er aðgerð á lifandi sjúkrahúsi.
Og þá verður gamla hagkvæmnisröksemdin dálítið áhugaverð. Við áttum húsin fyrir. Já. En við áttum þau gömul.
Að eiga gamalt sjúkrahús er ekki það sama og að eiga endurnýjað nútímasjúkrahús. Gamla húsnæðið þarf að laga sig að nýja spítalanum, nýi spítalinn að því gamla og kerfin hvert að öðru. Og allt þarf að laga sig að Hringbraut.
Þetta er bútasaumurinn sem sést ekki á glansmyndunum.
Og bútasaum þarf að hanna. Mæla, reikna, teikna og samræma. Þegar forsendur breytast þarf að hanna aftur.
Arkitekta-, verkfræði- og ráðgjafastofur ákváðu ekki Hringbraut. Ríkið gerði það. En þar með lýkur ekki ábyrgð þeirra sem seldu ríkinu sérfræðiþekkingu sína.
Hvað vissu ráðgjafarnir um ástand gamla húsnæðisins? Hvaða áhættu sáu þeir? Hvenær sáu þeir hana? Og hvernig birtist hún í þeim áætlunum sem stjórnmálamenn tóku ákvarðanir eftir?
Þetta eru ekki aukaatriði. Þetta er einmitt það sem sérfræðiráðgjöf á að upplýsa áður en milljarðarnir fara að renna.
Og ráðgjöfin sjálf kostar.
Þess vegna langar mig að fá svar við einfaldri spurningu: Hvað hefur íslenska ríkið samtals greitt fyrir hönnun, endurhönnun, arkitekta-, verkfræði- og ráðgjafaþjónustu vegna nýs Landspítala?
Ég vildi gjarnan setja töluna hér. Ég finn hana ekki.
Ég finn einstaka samninga og verkhluta. Hundruð milljóna hér og hundruð milljóna þar. Strax árið 2013 voru rúmir fjórir milljarðar í áætlun undir lið sem meðal annars náði til hönnunar, ráðgjafar, verkefnastjórnunar og eftirlits. Síðan eru liðin þrettán ár.
Kannski liggur heildartalan einhvers staðar. En ef skattgreiðandinn þarf rannsóknarleiðangur til að finna reikninginn er gagnsæið sjálft orðið hluti af vandamálinu.
Árið 2021 þurfti úrskurðarnefnd um upplýsingamál að úrskurða um aðgang að gögnum sem tengdust meðal annars útboðsfyrirkomulagi, hönnun og framkvæmd meðferðarkjarnans eftir að ráðuneytið hafði synjað um aðgang að hluta þeirra.
Almenningur borgar verkefnið en þarf síðan að berjast fyrir upplýsingum um það. Það eina sem virðist aldrei þurfa úrskurð um er hver eigi að borga.
Við.
Og einhvers staðar á þessari löngu leið breyttist líka það sem við kölluðum „nýjan Landspítala“.
Árið 2010 var heildarkostnaður þess verkefnis sem þá var lagt upp með áætlaður um 51 milljarður króna. Það væri rangt að bera þá tölu beint saman við kostnaðaráætlanir dagsins í dag. Verðlag hefur breyst, tíminn liðið og umfang verkefnisins breyst.
En síðasta atriðið er einmitt málið. Það sem krónurnar áttu að kaupa breyttist líka.
Meira en áratug eftir að Alþingi samþykkti byggingu nýs Landspítala tilkynntu stjórnvöld að nú væri „í fyrsta skipti“ komin heildaráætlun um verkefnið „eins og það er nú skilgreint“.
Lesum þetta aftur: Í fyrsta skipti heildaráætlun. Meira en áratug eftir að lagt var af stað.
Þetta er ekki lýsing reiðs pistlahöfundar. Þetta er lýsing ríkisins á eigin vinnubrögðum. Hvað vorum við eiginlega búin að vera að gera fram að því?
Sú heildaráætlun hljóðaði upp á um 211 milljarða króna, miðað við þær forsendur og það umfang sem þá lá fyrir. Ekki sama verðlag, ekki sama umfang og ekki sami samanburðargrunnur.
Og það er nákvæmlega vandamálið. Heildin hefur verið á ferðinni. Og þegar heildin ferðast gera verklokin það líka.
Meðferðarkjarninn átti á einum tíma að vera tekinn í notkun 2023. Nú er stefnt að því að byggingaframkvæmdum við hann ljúki „að mestu“ í árslok 2029.
Eftir alla þessa sögu eru þessi tvö orð — „að mestu“ — eiginlega fullkomin lýsing á verkefninu. Alltaf næsti áfangi. Alltaf næsta dagsetning.
Ríkisendurskoðun hefur nú sagt það á mannamáli: Áætlanir um framgang byggingaframkvæmda hafa ekki staðist.
Gott og vel. En í verkefni sem hefur teygt sig yfir meira en tvo áratugi hlýtur líka að mega spyrja um eftirlitið sjálft. Hvenær kviknuðu viðvörunarljósin? Hver sá þau? Hver átti að bregðast við — og hvað var þá gert?
Það er ekki nóg að rannsaka hver ákvað, hannaði og byggði. Það þarf líka að spyrja hver átti að fylgjast með.
Og jafnvel þá er sagan ekki búin.
Nýtt húsnæði geðþjónustu Landspítala er fyrirhugað í Fossvogi. Ekki við Hringbraut, þar sem framtíðarspítali þjóðarinnar átti að rísa, heldur í Fossvogi — einum þeirra staða sem komu til skoðunar þegar staðsetning spítalans var ákveðin.
Tveimur áratugum eftir að Hringbraut varð fyrir valinu er hluti af framtíðaruppbyggingu Landspítala því á leið í Fossvog. Bútasaumurinn er orðinn landfræðilegur.
Svo hvenær verður nýr Landspítali tilbúinn?
Það fer eftir því hvaða hluta hans þú átt við. Landspítalinn hefur ekki eina marklínu. Hann hefur næstu dagsetningu.
Ábyrgðin verður ekki skrifuð á einn flokk. Verkefnið hefur farið í gegnum ríkisstjórnir af ólíkum litum. Stjórnmálamenn hafa valið staðinn, samþykkt áætlanir, fjárveitingar og verklok árum saman. Núverandi ríkisstjórn erfði verkefnið, en hún erfði ekki réttinn til að halda áfram með sömu svörin.
Það er löngu tímabært að stjórnvöld komist ekki lengur upp með færanleg verklok, fyrirvara og loðin svör um hvenær þessari framkvæmd lýkur og hvað hún mun að lokum kosta.
„Eins og verkefnið er nú skilgreint“ er ekki endanlegur kostnaður. „Að mestu“ er ekki svar við því hvenær allur spítalinn verður tilbúinn. Og næsta dagsetning er ekki marklína.
Kannski væri kominn tími til að einhver annar en stjórnvöld sjálf færi yfir þessa sögu frá upphafi. Kveikur fengi þar verðugt verkefni: staðarvalið, forsendurnar, hönnunina og endurhönnunina, ráðgjöfina og kostnaðinn við hana, gamla húsnæðið, breytt umfang, eftirlitið og verklokin sem færast áfram.
Ekki til að gefa sér niðurstöðuna fyrirfram. Heldur til að komast að henni.
Ég hef ekki séð gögn sem sýna skipulagða spillingu. Það þarf heldur ekki. Stjórnleysi getur verið alveg nógu dýrt.
Nú eiga stjórnvöld að leggja spilin á borðið og svara tveimur spurningum þannig að almenningur þurfi ekki að lesa smáa letrið:
Hvenær verður allur nýr Landspítali tilbúinn?
Og hvað mun hann þá hafa kostað?
Eftir tuttugu ára áætlanir, enduráætlanir, nýjar dagsetningar og breyttar skilgreiningar er ekki lengur nóg að segja okkur hver næsti áfangi er.
Lengi getur vont versnað.
Og kannski lýsir ekkert betur hvernig við komumst hingað:
Við byrjuðum að byggja Þjóðarsjúkrahús áður en ríkið og ráðgjafar þess höfðu náð utan um hvað verkefnið raunverulega fól í sér.
Vilhelm Jónsson
athafnamaður
