Það er sagt að það þurfi heilt þorp til að ala upp barn. En hvernig lítur þorpið út í dag? Hverjir móta sjálfsmynd barna okkar, sjálfstraust þeirra, gildi og sýn á lífið? Erum við sjálf nægilega meðvituð um hvaða veganesti við gefum næstu kynslóð?
Þegar ég hugsa til baka sé ég betur hversu margt af því sem hefur orðið mér leiðarljós í lífinu lærði ég sem barn. Margt lærði ég af ömmu minni. Hún sagði gjarnan við mig:
„Gefðu af heilum hug. Það er svo gott að geta gefið – og við fáum sjálf til baka, þó það verði kannski síðar.“
Þetta var einföld lífsregla um gjafmildi. Ekki að gefa vegna þess að maður vænti einhvers strax í staðinn, heldur vegna þess að það er gott að geta gefið, hjálpað og glatt aðra.
Einhvern tíma kom ég til ömmu og var að klaga bróður minn. Hún hlustaði á mig og spurði síðan: „Af hverju ertu að segja mér þetta? Ef þér fannst hann vera að gera rangt, þá áttir þú að segja honum það beint.“
Skilaboðin voru skýr: Ekki baktala. Ef þú ert ósáttur við manneskju skaltu hafa kjark til að tala við hana sjálfa.
Ég vissi auðvitað ekki þá að amma væri að kenna mér samskiptafærni, ábyrgð og jafnvel svolitla leiðtogamenningu. Hún kallaði þetta ekkert sérstakt. Þetta var einfaldlega hennar sýn á hvernig fólk ætti að koma fram hvert við annað.
En þessar einföldu setningar eru hluti af mínum innri áttavita.
Æskuárin – undirbúningur fyrir lífið
Við leggjum réttilega mikla áherslu á menntun barna. Við viljum að þau læri að lesa, skrifa og reikna og öðlist þekkingu og færni til framtíðar. En á sama tíma er barnið að læra eitthvað sem skiptir ekki síður máli.
Það er að læra um sjálft sig og samskipti sín við aðra og heiminn.
Er ég einhvers virði? Má ég vera ég sjálf eða sjálfur? Er hlustað á mig? Má ég gera mistök? Get ég treyst öðrum? Get ég treyst sjálfum mér? Hvernig bregst ég við þegar mér mistekst? Hvernig kem ég fram við aðra?
Þarna er lagður mikilvægur grunnur að sjálfsmynd, sjálfsvitund og sjálfstrausti. Þarna byrjar barnið að móta sinn innri áttavita. Kannski er þetta ein mikilvægasta lífsræktin.
Hvernig lítur „þorpið“ út í dag?
Þorpið sem ól fyrri kynslóðir upp var öðruvísi en þorpið í dag.
Foreldrar eru þar enn, systkini, afar og ömmur, frændfólk, kennarar, vinir, nágrannar og þjálfarar. Allt þetta fólk getur haft áhrif á það hvernig barn sér sjálft sig og heiminn.
En nú er áreitið allt annað í þorpinu. Snjallsíminn. Samfélagsmiðlarnir. Áhrifavaldarnir. Tölvuleikirnir og nú gervigreindin.
Tæknin er ekki óvinurinn. Hún getur opnað börnum og ungmennum stórkostleg tækifæri til náms, sköpunar og samskipta.
En hún kallar á nýja spurningu: Hverjir – og hvað – hefur áhrif á hugsun og viðhorf barna okkar í dag?
Við getum ekki varið börnin fyrir öllum áhrifum heimsins. Við getum hins vegar reynt að hjálpa þeim að byggja upp nægilega sterkan innri áttavita til að rata um hann.
Sjálfsvitund, sjálfstraust og innri áttavitinn
Í heimi stöðugs áreitis skiptir máli að börn læri smám saman að þekkja sjálf sig.
Hvað er ég að hugsa? Hvernig líður mér? Hverjir eru styrkleikar mínir? Hvað skiptir mig máli? Hver eru mín gildi? Hvernig vil ég koma fram við aðra?
Úr slíkri sjálfsvitund getur vaxið sjálfstraust.
Heilbrigt sjálfstraust felst ekki í því að telja sig betri en aðra eða hafa alltaf rétt fyrir sér. Það felst meðal annars í því að geta staðið með sjálfum sér, treyst eigin dómgreind og jafnframt haft styrk til að hlusta, læra og skipta um skoðun.
Þetta er ekki eitthvað sem verður fullmótað í barnæsku. Þetta er verkefni sem fylgir okkur alla ævi. Lífsrækt er ævilangt verkefni.
Góðvild er styrkur
Eitt af því sem amma kenndi mér var að það væri gott að geta gefið.
Kannski þurfum við að tala meira um slíka góðvild í uppeldi barna – ekki sem einhverja mjúka aukagrein heldur sem mikilvæga lífsleikni. Að sjá aðra manneskju. Hlusta. Hvetja. Hrósa. Hjálpa. Geta beðist afsökunar. Sýna virðingu. Gleðjast með öðrum þegar þeim gengur vel.
Við getum kennt börnum að velgengni annarra þurfi ekki að vera ógn við þau.
Það er pláss fyrir okkur öll.
Við þurfum ekki alltaf að keppa. Við getum líka styrkt hvert annað. Þegar fólkinu í kringum okkur líður vel skapast jafnframt betra samfélag fyrir okkur sjálf.
Við erum öll hluti af þorpinu
Uppeldi er fyrst og fremst á ábyrgð foreldra og forráðamanna, en áhrifin koma víðar að.
Kennarinn sem sér barnið skiptir máli. Þjálfarinn sem hvetur það skiptir máli. Afi eða amma sem gefur sér tíma til að hlusta getur skipt máli. Vinir, ættingjar og annað fólk sem barnið treystir skipta máli.
Stundum getur ein manneskja sem trúir á barn haft áhrif sem endast allt lífið.
Þess vegna getum við öll spurt okkur: Hvernig manneskja er ég í þorpinu?
Er ég manneskjan sem hvetur eða dregur niður? Hlusta ég? Sé ég styrkleikana í öðrum?
Segi ég börnum og ungu fólki nógu oft að þau skipti máli, að þau hafi hæfileika og að þau megi eiga drauma?
Þú tryggir ekki eftir á
Við höfum tilhneigingu til að grípa inn í þegar eitthvað hefur farið úrskeiðis. Þegar barninu líður illa leitum við leiða til að hjálpa. Það verðum við auðvitað að gera. En við þurfum líka að hugsa um það sem kemur á undan.
Við getum ekki tryggt börnum áhyggjulaust líf. Þau munu mæta mótlæti, vonbrigðum og erfiðleikum eins og við öll. En við getum lagt okkur fram um að leggja góðan grunn.
Sjálfsvirðingu. Sjálfstraust. Góðar venjur. Hreyfingu og hvíld. Getu til að þekkja og tjá tilfinningar. Góðvild. Samskiptafærni. Drauma. Við eigum að geta treyst því að einhver sé til staðar þegar á reynir.
Það er svo mikilvægt að börnin fái eins gott atlæti og kostur er í uppvextinum. Þú tryggir ekki eftir á.
En það er önnur hlið á þeirri hugsun sem skiptir ekki síður máli: Það er aldrei of seint að byrja.
Við getum á öllum aldri endurskoðað venjur okkar, styrkt sjálfsvitundina, lært betri samskipti og ákveðið að koma betur fram við okkur sjálf og annað fólk.
Hvað lærðir þú af þínu þorpi?
Kannski væri góð lífsrækt að gefa sér nokkrar mínútur og líta til baka.
Hverjir voru mikilvægustu einstaklingarnir í þínu þorpi?
Hvað kenndu foreldrar þínir þér? Afi eða amma? Kennari? Þjálfari? Vinur?
Hvaða setningu frá þeim berðu enn með þér?
Ég ber enn með mér orð ömmu minnar um að gefa af heilum hug og að gera mitt besta til að tala við fólk en ekki um það.
Síðan kemur spurning sem við getum öll spurt okkur: Hvað er ég að gefa áfram?
Við erum fyrst alin upp af þorpinu. Síðan verðum við sjálf hluti af þorpinu sem elur upp næstu kynslóð.
Hvernig viljum við að „þorpið“ okkar sé?
Höfundur heldur fyrirlestra um leiðtogamenningu og kennir Qigong lífsorkuæfingar – lifsraekt.is
