Ég sá í Mogganum í gær að þess var minnst að liðin eru 83 ár frá fæðingu Víglundar heitins Þorsteinsson, forstjóra BM Vallár. Hann varð landsfrægur sem forystumaður iðnrekenda á níunda áratugnum og ekki að undra að hann væri orðaður við þingmennsku. Svo fór og að Víglundur var í framboði til Alþingis fyrir Sjálfstæðisflokkinn í Reykjaneskjördæmi árið 1987. Í viðtali við Frjálsa verslun um það leyti kvaðst hann hafa afráðið að gefa kost á sér því honum hefðu þótt of fáir úr atvinnulífinu á Alþingi: „Menn verða að hafa góð tengsl sem víðast í þjóðfélaginu, þeir mega ekki slíta sig alveg úr sambandi við það sem er að gerast.“ Næði hann kjöri á þing hugðist hann ekki hverfa úr sínu daglega starfi: „Mér finnst að starf þingmannsins þurfi ekki að vera aðalstarf. Þingmenn ættu að halda sem mestum tengslum við þá þætti þjóðlífs og atvinnulífs sem þeir koma úr. Alþingi þarf heldur ekki að sitja svona lengi á ári hverju sem það gerir nú, það er áreiðanlega hægt að skipuleggja störfin betur og nýta tímann betur en ég geri mér grein fyrir því að hér er margs að gæta.“
Hnignun stjórnmálanna
Þegar þarna var komið sögu var þingmennskan orðin að aðalstarfi en tveimur áratugum fyrr höfðu þeir Bjarni Benediktsson, forsætisráðherra og formaður Sjálfstæðisflokks, og Eysteinn Jónsson, formaður Framsóknarflokks, tekist á um það hvort menn ættu að vera alþingismennn í fullu starfi eður ei. Að mati Bjarna var þingmönnum nauðsynlegt að gegna samhliða öðrum störfum úti í þjóðlífinu. Til þingstarfa ættu að veljast menn sem hefðu áunnið sér traust, víðsvegar í þjóðfélaginu. Sú var og reyndin og á þingi sátu jafnan atvinnurekendur, prestar, sýslumenn, prófessorar, verkalýðsleiðtogar og þannig mætti lengi telja. Eyjólfur Konráð Jónsson, ritstjóri Morgunblaðsins og alþingismaður, varaði líka við því um 1970 að þingmennskan yrði gerð að aðalatvinnu. Vænlegra væri að fá góða menn til að gefa kost á sér til setu á Alþingi hefðu þeir fullvissu um að þeir gætu sinnt þingmennskunni samhliða öðrum störfum.
Sjónarmið Eysteins varð ofan á og þegar um miðjan áttunda áratuginn var svo komið að meirihluti alþingismanna hafði stjórnmálin að aðalstarfi. Jón Sigurðsson, forstjóri Járnblendiverksmiðjunnar, benti á það í viðtali við Vísi sumarið 1977 að of lítið væri orðið um það að menn flyttu með sér reynslu af öðrum sviðum þjóðlífsins inn í stjórnmálin. Virðing þingsins þótti hafa beðið hnekki þegar þar var komið sögu en Bjarni Benediktsson hafði einmitt bent á það árið 1968 að uppistaðan í virðingu hins háa Alþingis væri sú virðing sem alþingismenn hefðu aflað sér í störfum sínum víðsvegar í þjóðfélaginu.
56 pólitískir aðstoðarmenn
Ég hef áður gert þessi mál að umtalsefni hér á þessum vettvangi. Þar með talið sístækkandi aðstoðarmannaher þingmanna og ráðherra. Árið 2020 hafði ég dregið saman árlegan kostnað við pólitíska aðstoðarmenn þingflokka sem og ríkisstyrkinn við flokkana en sú tala nam samtals 1.140 milljónum króna á þávirði. Guð má vita hvað hún er komin upp í núna. Þá voru pólitískir aðstoðarmenn þingflokka 27 talsins en nú eru þeir 31. Þar á meðal eru ýmsir varaþingmenn og þjóðþekktir einstaklingar, svo sem Björn Ingi Hrafnsson, Gunnar Bragi Sveinsson, Heimir Már Pétursson, Lilja Alfreðsdóttir og Þórður Snær Júlíusson. Athygli
vekur að fimm manna þingflokkur Framsóknarflokks hefur á að skipa alls fjórum pólitískum aðstoðarmönnum.
Við bætist að sérhver ráðherra er kominn með tvo pólitíska aðstoðarmenn og þá eru þrír til viðbótar titlaðir „aðstoðarmenn ríkisstjórnar“. Í forsætisráðuneyti Kristrúnar eru því fimm pólitískir aðstoðarmenn líkt og á fyrra kjörtímabili. Pólitískir aðstoðarmenn þingflokka og ráðherra eru þá alls 56 talsins. Ýmsir í þeim hópi hugsa sér frama í pólitík — eru hluti sístækkandi stjórnmálastéttar.
Við bætast þrjátíu borgarfulltrúar
Svo allrar sanngirni sé gætt þá er atvinnumennska í stjórnmálum ekki séríslenskt fyrirbrigði. Það færðist í vöxt víðast hvar á Vesturlöndunum á eftirstríðsárunum að þingmennska yrði aðalstarf, en á vitaskuld síður við í jafnfámennu þjóðfélagi og okkar. Samt er það svo að hér hefur verið gengið enn lengra þar sem Reykjavík er eina borg Norðurlanda þar sem allir borgarfulltrúar eru í fullu starfi. Á tíunda áratugnum fór Guðrún Ágústsdóttir, borgarfulltrúi R-listans, að tala fyrir því að það yrði álitið fullt starf að sitja í borgarstjórn. Svo fór að þau sjónarmið urðu ofan á og nú eru allir borgarfulltrúarnir 23 í fullu starfi og sjö varaborgarfulltrúar líka, semsagt þrjátíu atvinnupólitíkusar í einni sveitarstjórn! Þessarar tilhneigingar er meira að segja farið að gæta í öðrum bæjarfélögum líka.
Mér verður í þessu sambandi oft hugsað til Páls Gíslasonar yfirlæknis sem ég kynntist vel en hann var um árabil borgarfulltrúi samhliða annasömum læknisstörfum á Landspítalanum og ýmsum félagsstörfum. Ég leyfi mér að fullyrða að Páll hafi engu að síður komið miklu fleiru í verk sem borgarfulltrúi í hlutastarfi heldur en flestir þeir sem nú sitja í borgarstjórn í fullu starfi. Þetta leiðir líka hugann að því að í grunninn á þátttaka í stjórnmálum miklu meira skylt við félagsstörf en eiginlegan starfsvettvang. En á sama tíma og stjórnmálastéttin stækkar dregur stöðugt úr virkni frjálsra félagasamtaka. Stjórnmálaflokkarnir sem reknir eru á kostnað skattgreiðenda minna sífellt meira á ríkisstofnanir og kannski lokun félagsheimilis sjálfstæðismanna í Reykjavík sé táknræn fyrir þá félagslegu hnignun sem orðið hefur: mönnum nægir að koma sér fyrir á skrifstofuhæð eins og hver önnur opinber stofnun.
Annasamt aukastarf
Í áðurnefndu viðtali við Víglund Þorsteinsson lét hann þess getið að væru þingmenn starfandi utan þingsala þyrftu þeir líklega ekki eins mikla aðstoð sérfræðinga eins og sumir hefðu nefnt því væru þeir á annað borð í nánu sambandi við hina ýmsu þætti þjóðlífsins gætu þeir sjálfir vegið og metið hlutina. Þessi ábending á enn betur við nú en þá og rétt að snúa af þessari braut og gera þingmennsku og starf borgarfulltrúa að vel launuðu annasömu aukastarfi, til dæmis eins og stjórnarformennsku í skráðu félagi í kauphöll.
Hér má líka spyrja sig hvort almennar stjórnmálaumræður eigi ekki umfram allt að fara fram á vettvangi frjálsra félagasamtaka. Þær þurfa ekki allar að eiga sér stað í sölum Alþingis og borgarstjórnar. Við sáum það vel í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar í liðnum mánuði að fram gat farið lífleg og innihaldsrík stjórnmálaumræða þó svo að hún væri ekki á vettvangi þingsins. Og yrði þingmennskan hlutastarf gætu menn heldur ekki leyft sér að ræða við sjálfa sig í pontu Alþingis vikum saman líkt og ágerst hefur seinni árin.
Atvinnumennskan í stjórnmálunum er meginástæða þess atgervisflótta sem varð af Alþingi og úr borgarstjórn og þess hvernig traust á stjórnmálin fór veg allrar veraldar. Þau fengu yfir sig miklu neikvæðara svipmót en áður var og nú er svo komið að margt málsmetandi fólk veigrar sér við því að taka þátt í stjórnmálum — það telur sig óhreinka sig af því — en við bætist krafan um að það víki til hliðar öllum þeim vandasömu störfum sem það sinnir, störfum sem stundum eru þess eðlis að enginn annar getur tekið við þeim í okkar agnarsmáa þjóðfélagi. Hér mætti horfa til Sviss. Allir þingmenn á sambandsþinginu í Bern eru í hlutastarfi en þingið kemur saman fjórum sinnum á ári, þrjár vikur í senn. Það fyrirkomulag dugir níu milljón manna þjóðfélagi sem er til fyrirmyndar um flest.
