„Jón Sigurðsson nefndi aldrei sjálfstæði“ stóð í fyrirsögn á viðtali við sagnfræðiprófessor á eftirlaunum á Vísi á dögunum — meira að segja innan tilvísanamerkja. Einhverja rak í rogastans enda mátti af fréttinni dæma að Jón Sigurðsson forseti hefði bara alls ekkert barist fyrir sjálfstæði þjóðarinnar. En auðvitað er þessi framsetning fréttarinnar orðhengilsháttur, Jón átti við sjálfstæði frá Dönum þegar hann skrifar um „landsréttindi“ Íslendinga. Það var þýtt sem selvstændig á dönsku á þeirri tíð. Hugtök um þetta efni áttu eftir að taka breytingum og raunar seint sem orðið fullveldi kemur fram. Það breytir þó engu um kröfugerð Íslendinga sem var vandlega ígrunduð og byggð á réttarsögulegri rannsókn Jóns Sigurðssonar. Samkvæmt kenningu hans hefði Gamli sáttmáli 1262 verið persónulegur samningur Íslendinga við Noregskonung. Með afnámi einveldis í Danmörku 1848 hefði hin fyrri skipan átt að rakna við: milli Íslendinga og konungs væri persónusamband og önnur dönsk stjórnvöld Íslandi óviðkomandi. Þá væru Íslendingar sérstök þjóð, með sína eigin menningu, sögu og tungu.
Þessi framsetning fréttar Vísis er raunar alveg dæmigerð fyrir margvíslegt tal á okkar dögum þar sem keppst er við að gera lítið úr erlendri áþján á fyrri öldum eða því jafnvel haldið fram að sjálfstæði þjóðarinnar hafi engu skipt fyrir framtíðarþróun íslensks þjóðfélags — menn hafi bara allt eins getað byggt um jafnöflugt þjóðfélag sem amt í Danaveldi. Þá keppast sumir fræðimenn við að gera lítið úr allri sérstöðu Íslendinga og íslenskrar menningar og tína þá til einhver dæmi frá öðrum löndum sem séu miklu merkilegri en nokkuð það sem hér hafi átt sér stað. — Enda stórhættulegt að upphefja það sem íslenskt er. Hið hræðilega gæti nefnilega gerst að menn fylltust ættjarðarást.
Kannski er ekki nema von að áhugi ungs fólks á sögu og menningu þjóðarinnar hafi dvínað á undanförnum árum og áratugum þegar sífellt er talað niður það sem íslenskt er. Allt hið sérstæða (og þar með forvitnilega) er dregið í efa. Meira að segja eru til fræðimenn sem amast við málvöndun. En vegna þess að fullveldismál eru nú til umræðu í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar um aðildarumsókn að Evrópusambandinu er rétt að hafa í huga að sjálfstæðisbarátta Íslendinga hverfðist um áðurnefnda söguskýringu Jóns Sigurðssonar og áherslan var öll á þjóðveldið sem venjulega er sagt hafa verið komið á fót við stofnun alþingis 930. Og hvað sem hver segir var það stórmerkileg samfélagsgerð. Ég styrktist enn í þeirri afstöðu minni eftir lestur gamallar fræðibókar á dögunum.
Gluggað í gamla bók
Sum rit eru manni kunn af endursögn án þess að maður hafi nokkru sinni litið í þau. Þegar ég lærði sagnfræði á sínum tíma var bók Einars Olgeirssonar Ættasamfélag og ríkisvald í þjóðveldi Íslendinga ekki hátt skrifuð en ég vissi sem var að hún hafði verið í miklum metum mörgum áratugum fyrr. Einar er umfram allt þekktur sem helsti foringi íslenskra sósíalista og það var kannski ekki heldur til að örva áhuga minn á verkinu. Allt um það þá las ég þessa bók í fyrsta sinn á dögunum og varð hugfanginn af tilgátunni sem er í stórum dráttum sú að hér á landi hafi hið forngermanska ættasamfélag verið endurreist — og íslenska þjóðveldið því einstakt á þann hátt.
Þetta forna ættasamfélag Germana var raunar löngu hrunið áður en til landnáms Íslands kom. Einar telur þó minninguna um tortímingu þess hafa varðveist í arfsögnum um Völsunga — gullið sé auður Rómaveldis sem leysi siðgæðisbönd ættsveitanna og brjóti niður lög þeirra. Og Fáfnir táknmynd rómverskrar yfirstéttar. Völsungar og Gjúkungar hverfa af sjónarsviðinu í sögukvæðunum og það verði örlög ættasamfélagsins í veruleikanum. Sigurður Fáfnisbani sé hin ódauðlega hetja í samfélagi sem er komið að fótum fram. Þetta sé sambærilegt við það sem birtist í Hómerskviðum sem lýsi einnig átökum í samfélögum á fallanda fæti. — Nokkuð sem gert er að síendurteknu stefi í glænýrri kvikmyndagerð Christophers Nolans að Ódysseifskviðu og Friedrich Engels hafði skrifað um í hinu kunna verki sínu Uppruna fjölskyldunnar (þ. Der Ursprung der Familie, des Privateigenthums und des Staats). Engan þarf að undra að Einar Olgeirsson vitni þráfaldlega í Engels og Marx en Íslandsvinurinn og sósíalistaforinginn William Morris hafði líka komið auga á þessar hliðstæður þegar hann orti sagnakvæðið „Sigurd the Völsung“.
Forn gerð ættasamfélags
Kenning Einars gengur semsagt út á að íslenska ættasamfélagið hafi verið stofnað til að forða og fresta hinum hrapallegu örlögum er orðið höfðu hlutskipti ættasamfélaga á meginlandinu. Hér hafi verið miklu meiri jöfnuður milli bænda en annars staðar og mun meiri sameign sem birtist í almenningum (sem voru stór hluti landsins allt þar til ríkisvaldið eignaði sér þá um síðustu aldamót með lögum um þjóðlendur). Allir frjálsir karlmenn báru vopn hér á landi um nokkurra alda skeið en kúgun bænda víða um lönd fólst í því að þeir voru gerðir undirsátar höfðingja með því að svipta þá vopnunum.
Samkvæmt hugmyndum Einars höfðu konungar, með stórhöfðingjastéttina sér til fulltingis, víðast hvar slitið siðferðileg bönd við þjóðarheildina og skapað sér drottnunarstöðu um líkt leyti. Þar með hafi hið forna ættasamfélag verið lagt að velli en endurskin þessara átaka birtist í goðsögunum sem séu skuggsjá mannheima. Þetta megi greina í Völuspá en þar komi líka fram hugmyndin um endurreisn eftir hrun og brugðið sé upp mynd sem minni á Ísland: „Sér hún upp koma / öðru sinni / jörð úr ægi / iðjagræna“. Þar muni dyggvar dróttir byggja „og um aldrdaga / yndis njóta“. Jónas virðist nú raunar hafa séð þetta með áþekkum hætti: „Reistu sér byggðir og bú / í blómguðu dalanna skauti, / ukust að íþrótt og frægð, / undu svo glaðir við sitt.“
Samfélag jafnaðar
Einar bendir á að hingað komu menn að ónumdu landi — hér var enginn þjóð fyrir sem varð undirokuð. Ekki er annað að sjá en helstu höfðingjar hafi gengið til allra almennra starfa. Gunnar sáir korni í akur sinn eins og við munum. Þá er ógrynni sagna af þrælum sem er veitt frelsi. Einar orðar það svo að hingað hafi hvorki flust „kúguð, ánauðug bændastétt né úrkynjuð höfðingjastétt úr aðalsríkjum Vestur-Evrópu“. Að sama skapi sjáist vel í ritum Snorra hvernig Haraldur hárfagri og Ólafur Tryggvason brjóti hið gamla ættasamfélag undir vald konungs og stórhöfðingja. Engum lesanda Heimskringlu dyljist að samúð höfundar liggur með hinum undirokuðu bændum.
Einhverjum kann að finnast einkennilegt að Snorri skrifi með þeim hætti — sjálfur stórhöfðingi á öld þar sem hin gamla þjóðfélagsskipan var í andaslitrunum. Ef til vill birtist okkur í verkum hans áþekkt viðhorf og hjá gullaldarskáldum Rómverja sem upphófu hið óbrotna þjóðskipulag lýðveldisins sem verið hafði við lýði einni til tveimur öldum fyrr. Snorri viti sem er hvað farið hefur forgörðum.
Allt um það þá er íslenska þjóðveldið samfélag ættsveita samkvæmt hugmyndum Einars. Ari fróði talar um kyn í þessu sambandi, við þekkjum til að mynda Mýramannakyn. Þetta er samróta þeim orðum sem notuð eru um ættsveitina í latínu og grísku — gens og γένος. Kyn myndum við kalla ætt í okkar samtíma en fornmenn notuðu það orð um þjóðina í heild — án tillits til skyldleika. Ætt merkir raunar upphaflega eign og þá sennilega verið notað í fyrstu um sameiginlega landareign ættsveitar eða stórfjölskyldu. Í Orðsifjabókinni er getið samstofna orðs í fornpersnesku sem merkir góss eða auðæfi svo þarna er á ferðinni indóevrópskur orðstofn og þar með hugmyndir aftan úr forneskju.
Gildi heilbrigðrar ættjarðarástar
Þá komum við að kjarna málsins: sköpun íslensks þjóðfélags og íslensks þjóðernis. Einar leiðir að því rök að á tímabilinu 990–1030 hafi úrslitabaráttan verið háð sem tryggði að hér varð varanlega til sérstök þjóð. Bráð hætta hafi verið á að þjóðin hyrfi undir erlent vald sem hefði þar með sveigt þjóðfélagsþróunina til samræmis við þá þróun til stéttaþjóðfélags sem var að verða í Noregi. En einmitt á þeim örlagatímum virðist sem þjóðin hafi haft á að skipa óvenju mikilhæfum forystumönnum. Síðu-Hallur stendur á Lögbergi eftir bardagann á alþingi þar sem Ljótur sonur hans féll en vildi vinna það til sátta að leggja son sinn „ógildan og ganga þó til að veita þeim bæði tryggðir og grið, er mínir mótstöðumenn eru“. Gerður var góður rómur að máli Halls og „lofuðu allir mjög hans góðgirnd“. Annar slíkur mannasættir er Þorgeir Ljósvetningagoði. Þeir Njáll og Snorri goði lifa í minni kynslóðanna sökum mikilla vitsmuna. Við þekkjum líka hina magnþrungnu ræðu Einars Þveræings sem varar við ásælni Noregskonungs. Allt eru þetta samtíðarmenn. Vitaskuld eru heimildir um þá færðar í letur löngu síðar en þarna birtist samt merkileg mynd af þjóðfélagi í mótun. Lifað hefur minningin um óvenju mikla afburðarmenn sem skópu nýtt þjóðfélag á alþingi á sama tíma og bundinn var endir á þá ófriðaröld sem ríkt hafði frá landnámi — enda fer miklu minni sögum af viðburðum elleftu aldar en þeirrar tíundu.
Einar Olgeirsson segir þarna birtast ótrúlegan þjóðmálaþroska sem sé þeim mun merkilegra í því ljósi að samfélagið er án eiginlegs ríkisvalds. Þrátt fyrir það takist mönnum að beygja sig undir röksemdir hinna vitrustu manna sem leggja sig fram við „hina sögulegu tilraun til að leiða þróun þjóðfélagsins, sem rís upp úr ættsveitaskipulaginu, áfram til siðmenningar og friðsamlegrar sambúðar heillar þjóðar eftir nýjum, ótroðnum leiðum, án þess að fara braut ríkisvaldskúgunar harðsvíraðrar yfirstéttar með konung í broddi fylkingar. Vit og reisn þessara þjóðmálaleiðtoga Íslendinga á þessu skeiði mætti lýsa oss á erfiðustu tímum þjóðar vorrar“.
Að minni hyggju mætti gjarnan dusta rykið af kenningu Einars Olgeirssonar um að hér hafi verið endurreist ævaforn germönsk þjóðfélagsgerð og hinum vitrustu forystumönnum tekist að koma á eindrægni meðal landsmanna á tímum þegar þjóðin varð að standa saman gegn erlendri ásælni.
Góð sagnfræði getur orðið mönnum til skilningsauka um sig sjálfa. Þess vegna er gagnlegt að draga fram hið sérstæða sem greinir okkar þjóðfélag frá öðrum í menningarefnum. Slík sagnfræði kann líka að ala með mönnum heilbrigða ættjarðarást sem er nauðsynlegt mótefni gegn þjóðfélagslegri upplausn, rótleysi og tómhyggju sem fylgir alþjóðavæðingu samtímans.
