Miðvikudaginn 19. ágúst hækkaði Seðlabankinn stýrivexti í 8%, þriðju hækkun ársins, fjórir nefndarmenn gegn einum. Tíu dögum síðar kjósum við um hvort hefja eigi viðræður við Evrópusambandið. Þetta eru ekki tvö ótengd mál. Þetta er sami vandinn séður frá tveimur hliðum.
Því hagkerfið er að kólna á sama tíma og vextir hækka. Byggingariðnaðurinn finnur það fyrst, vanskil vaxa, og í júlí fækkaði erlendum ríkisborgurum í landinu um hundruð í fyrsta sinn í mörg ár. Verðbólgan er 5,3% og bankinn spáir sjálfur að hún aukist enn á næstu mánuðum áður en hún hjaðnar. Kjarasamningar opnast í lok ágúst af því verðbólguviðmið þeirra heldur ekki. Og takið eftir hverju Seðlabankinn kennir um: hækkun opinberra gjalda og stríðinu í Mið-Austurlöndum. Ríkið hækkar gjöldin, heimurinn hækkar olíuna, og heimilin borga vextina.
Ég er já-maður og hef verið það áratugum saman, það vita lesendur mínir. En hér ætla ég ekki að lofa neinu. Ég ætla að spyrja einfaldrar spurningar og svara henni eins heiðarlega og ég get: hvað gerist líklega næstu mánuði með krónunni, og hvað hefði gerst ef evran væri komin í dag?
Veturinn með krónu
Framvindan er nokkuð fyrirsjáanleg, því við höfum séð hana áður, og fyrsta skrefið er þegar stigið. Verðbólgan mælist yfir viðmiði kjarasamninga í ágúst. Samningar opnast. Seðlabankinn hefur hækkað vexti til að halda aftur af launahækkunum og segist tilbúinn að halda aðhaldinu. Húsnæðislán og fyrirtækjalán þyngjast enn. Byggingageirinn dregst saman, svo þjónustan.
Og svo kemur íslenski ventillinn, sá sem sjaldan er nefndur upphátt: erlenda vinnuaflið fer fyrst. Það gerðist eftir hrun og það gerðist í Covid. Í janúar 2021 voru yfir tuttugu þúsund án vinnu, um fjórðungur erlendra ríkisborgara á vinnumarkaði var atvinnulaus, og þeir voru fjórir af hverjum tíu á atvinnuleysisskrá. Enn í dag er atvinnuleysi erlendra ríkisborgara hér 10% á móti tæpum 3% hjá Íslendingum. Samdrátturinn lendir fyrst á fólkinu sem byggði húsin og þjónaði ferðamönnunum. Það heitir sveigjanleiki í hagfræðibókunum.
Og hér er viðvörun sem nær lengra en veturinn. Velmegun okkar var byggð á vinnumagni, og erlenda vinnuaflið hefur haldið vélinni gangandi. Fæðingartíðni á Íslandi er í sögulegu lágmarki. Aldurstréð sem er farið að fækka fólki í Japan og Kína kemur hingað líka. Þjóð sem á eftir að keppa um vinnandi hendur getur ekki boðið 8% vexti og mynt sem enginn veit hvar endar. Það fólk velur sér land, og það velur land þar sem launin halda verðgildi sínu.
Ef kólnunin dýpkar veikist krónan. Þá hækkar innflutt verð, verðbólgan fer aftur upp, verðtryggðu lánin hækka, og heimilin borga. Þannig virkar krónan í samdrætti: hún dreifir sársaukanum í gegnum veskið, með verði og vöxtum, á alla. Ekkert er fast, allt flýtur, og þess vegna eru allir að taka stöðu, í vöxtum, í gengi, í verðtryggingu, bara til að halda þakinu.
Veturinn með evru
Nú sama vetur, en evran komin. Vextir Seðlabanka Evrópu eru rúm 2%, ekki 8. Húsnæðislánin bera vexti sem venjulegt fólk skilur. Verðtrygging á sér ekki lengur forsendu. Það er munurinn sem lendir í hverri einustu afborgun.
Verðbólgan hverfur samt ekki af sjálfu sér, og ég ætla ekki að þykjast það. Verðbólgan í sumar er innlend, húsnæði, þjónusta og opinber gjöld, laun og eftirspurn. Evran tekur gengisventilinn burt. Þegar launin fara fram úr svigrúminu geta fyrirtækin ekki lengur treyst á að gengið falli og lagi það. Þau ráða færri, og erlenda vinnuaflið fer fyrst hér líka. Munurinn er að með evru lendir aðlögunin á störfum og launum, ekki á verði og vöxtum. Það er ekki sársaukalaust. Það er önnur dreifing.
En hér er lykilatriðið sem fáir segja: með evru færist svigrúmið til okkar sjálfra. Gengið og vextirnir eru þá fast, ákveðin í Frankfurt fyrir allt svæðið. Það sem við ráðum eru ríkisfjármálin og kjarasamningarnir. Með krónu ráðum við myntinni, en hún ræður okkur. Með evru ráðum við ríkisfjármálum og launum, og þau ráða útkomunni.
Írland og Ísland 2008, og Covid
Nei-hliðin bendir réttilega á Írland eftir hrun: engin gengisfelling, skuldir bankanna á ríkið, harður niðurskurður, atvinnuleysi upp í 15% og fólksflótti. Það var dýrt. En horfum á hina hliðina líka. Ísland fékk gengishrun, verðbólgu í 18%, gengislán og verðtryggð lán sem sprungu í andlitið á fólki, og gjaldeyrishöft í átta ár. Bæði lönd komust á fætur. Sársaukinn var ekki minni hér, hann kom bara inn um aðrar dyr: hjá Írum í gegnum atvinnu, hjá okkur í gegnum eldhúsborðið.
Og Covid sýndi hitt sem sjaldan er sagt: þegar ferðaþjónustan lokaðist hjálpaði veikari króna engum, því það var enginn ferðamaður til að lokka. Það sem bjargaði var lág vaxtastig og opinber stuðningur, sem evrulöndin höfðu líka. Það sem kom svo á eftir var munurinn: Ísland glímdi við sömu alþjóðlegu verðbólguna og allir aðrir, en Seðlabankinn okkar þurfti að fara í 9,25% á meðan Seðlabanki Evrópu stoppaði í 4%. Sama áfall, meira en tvöfaldur reikningur fyrir íslensk heimili.
Þyrfti mikinn aga? Já. Það er einmitt kosturinn
Spyrjum heiðarlega: þyrfti evran mikinn aga á öllum þáttum? Já. Hallalaus fjárlög yrðu regla, ekki markmið, og við ættum að vita hvað það þýðir eftir 830 milljarða uppsafnaðan halla frá 2019. Kjarasamningar yrðu að fylgja norræna laginu: útflutningsgreinarnar gefa merkið, óháðir aðilar leggja mat á svigrúmið, og hagvextinum er deilt innan þess. Seðlabankinn yrði eftirlitsaðili frekar en vaxtavél.
Þetta eru allt umbætur sem eru réttar hvort sem er, með krónu eða evru. Munurinn er að með krónu eru þær eilíf barátta, með evru eru þær kerfið.
Evran kemur ekki á morgun, hún kemur eftir viðræður, samning, aðra þjóðaratkvæðagreiðslu og aðlögunarár. Það sem við kjósum um 29. ágúst er hvort við viljum vita hvað er í boði.
Ég veit hvað ég kýs. Ég er búinn að lifa nógu marga vetur með krónu til að vita hvar reikningurinn lendir. Ég vil að næsti samdráttur lendi ekki enn einu sinni í eldhúsinu heima.
Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur og stofnandi Alvitur.is.
