Ég var að ræða íslenska menningu við hollenska vinkonu mína og hvers konar framlags væri ætlast til af manni í atvinnulífinu. Við vorum sammála um að sérhæfingin hér væri almennt grynnri, sökum fólksfæðar. Mig grunar að bændasamfélagið spili þar stórt hlutverk. Það er ekki svo langt síðan við vorum flest bændur og bændur þurfa að kunna andskoti margt. Fyrir fáeinum kynslóðum þurfti bóndi á eyju í miðju Atlantshafi að geta bjargað sér með nánast allt sem varðaði bústörf, heimilishald og viðgerðir. Hann (eða hún) þurfti eftir atvikum að vera smiður, dýralæknir, rafvirki og nánast ljósmóðir, fyrir utan bústörfin auðvitað. Ef hann kunni ekki eitthvað þurfti hann að þekkja einhvern í nágrenninu sem kunni það og geta leitað til hans þegar á reyndi, í skiptum fyrir vinnu, greiða eða afurðir.
Ég fór í framhaldinu að velta því fyrir mér hvernig þetta hefði síðan rekist, á ógnarhraða, á vestræna einstaklingshyggju. Íslendingar iðnvæddust á korteri og ákváðu að gera allskonar hluti aleinir í blokkaríbúðum, skókössum fyrir fólk sem var staflað upp í Kópavogi og víðar. Svo fór fólk í jakkafötin sín og keyrði í vinnuna. Mér finnst þessi samfélagsbreyting koma sérstaklega vel í ljós í hefðum í kringum barnsburð.
Í sveitinni var barnsfæðing eitthvað sem samfélagið tók þátt í. Svo var undirbúin veisla þegar barnið kom. Skírn til þess að kynna barnið inn í samfélagið, tilkynna nafnið fyrir fjölskyldu og vinum og bjóða það velkomið í kirkjusamfélagið. Kökur og tilstand.
Norrænar heimildir um gamla siði í kringum barnsburð sýna reyndar að stuðningurinn var ekki bundinn við skírnarveisluna sjálfa. Þjóðfræðingurinn Carola Ekrem lýsir í grein sinni Från barnsängskalas till baby showers, sem birtist hjá Svenska litteratursällskapet í Finland árið 2009, gamalli finnlandssænskri hefð þar sem ættingjar og nágrannar heimsóttu nýbakaða móður og komu með mat. Brauð, ost, kjöt, graut og annað sem þurfti á heimilið. Tilgangurinn var ekki bara að sjá barnið heldur að hjálpa til.
Sem hljómar, þegar maður hugsar út í það, töluvert skynsamlegra en að móðirin sjálf hendi saman ótal sortum af brauðtertum og þriggja hæða perutertum og þrífi húsið hátt og lágt, enn með saumana í klofinu. Þið afsakið, lesendur góðir, þetta er bara raunveruleikinn.
Skírnin sjálf hafði auðvitað líka stærra hlutverk en veislan. Greinin Dop och namngivning hjá Nordiska museet lýsir skírninni sem helgisið þar sem barnið varð hluti af félagslegu samfélagi og, í kristnum skilningi, kirkjusamfélaginu. Guðforeldrar eða skírnarvottar áttu líka að hafa ákveðið hlutverk í lífi barnsins og leggja sitt af mörkum til velferðar barnsins um aldur og eilífð amen. Svolítið sú samfélagsgerð sem var, þá.
Kona sem býr í borginni og á fjölskyldu úti á landi árið 2026 er ef til vill minna í stakk búin til að taka þátt í þessum sið. Fólk er líka úti um allar trissur og þessi gömlu fjölskylduhlutverk hafa að einhverju leyti leyst upp. Amma og afi eru á skíðum og systkinin búa erlendis. Allir eru í vinnu, tómstundum, útlöndum, swingklúbbum á Nesinu. Sem er bara gott og blessað, fólk má nú aðeins leyfa sér.
En hefðirnar og væntingarnar hafa breyst með samfélaginu. Stóra skírnarveislan hefur látið undan. Og raunar skírnin sjálf líka. Norræna rannsóknarverkefnið Baptism in Times of Change hefur kortlagt mikla fækkun barnaskírna á Norðurlöndunum. Á Íslandi lækkaði hlutfall barna sem voru skírð samkvæmt gögnum þjóðkirkjunnar úr 93 prósentum árið 2000 í 48 prósent árið 2019. Á sama tíma hefur meira farið fyrir nýrri hefð: baby shower.
Ég eyddi einhverjum árum í að finnast þessi hefð ótrúlega asnaleg. Alveg þannig að ég ranghvolfdi augunum og fór að hlæja í hroka mínum. Áhrifavaldar í beislitum fötum með baby showers. Ég ætti ekki annað eftir. Ég skildi ekki hvers vegna við værum að flytja inn enn eina bandarísku neysluhátíðina til þess að kaupa eitthvað rugl og gera enn fleiri heilalausar kröfur til fólks. En síðan rann upp fyrir mér, vandræðalega seint, að baby shower endurspeglar nákvæmlega það sem þessir gömlu siðir áttu að gera.
Svo að við snúum okkur aftur að rannsókninni hjá Carolu Ekrem, í könnuninni meðal finlandssænskra foreldra lýsti kona því hvernig vinkonur komu heim til hennar með mat og gjafir og ræddu fæðinguna og fyrstu vikurnar með barnið. Þegar vinkona hennar átti von á barni fyllti hópurinn svo frystinn hjá henni af bakkelsi til þess að hún þyrfti ekki að standa í veitingum þegar fólk kæmi að skoða nýfædda barnið.
Þetta er stórkostlegt fyrirkomulag. Þarna kemur nærsamfélag verðandi foreldra saman áður en barnið kemur. Fólk kaupir það helsta sem vantar, óskar foreldrunum velfarnaðar, kemur með mat og fyllir jafnvel frystinn. Svo, þegar barnið er mætt á svæðið þarf enginn að halda risastóra veislu, þrífa húsið hátt og lágt eða knúsa fjörutíu manns með tilheyrandi smithættu fyrir nýfætt barn. Er þetta ekki bara mun betra fyrirkomulag?
Ég geri þó eina mikilvæga breytingartillögu við bandarísku útgáfuna og það er að kannski er í lagi að leyfa feðrum að taka þátt. Ef tilgangurinn er að búa til samfélag utan um fjölskyldu sem er að fara að eignast barn, þá er stórfurðulegt að byrja á því að senda öllum þau skilaboð að barnið sé fyrst og fremst verkefni móðurinnar. Barnið er að koma til beggja foreldra. Bæði eiga eftir að vaka með því, skipta á því, hugga það, gefa því að borða og skipta á eftir kúkasprengju upp á bak. Vinir beggja mega því mæta. Fjölskyldur beggja líka. Ef við ætlum að flytja inn nýja hefð er engin ástæða til að flytja inn gamaldags kynjahlutverkin með henni. Fyrir utan það að fjölskyldur eru allskonar og stundum eru tveir pabbar.
Og svo er hitt. Það þarf íslenskt orð yfir baby shower. Ég vil ekki heyra minnst á orðskrípið barnasturta. Það er agalegt. Það hljómar eins og hreinlætisbúnaður á leikskóla. Við fundum íslenskt orð yfir tölvu. Skjábirta er eitt fallegasta orð í íslenskunni, geisladrif er eitt fallegasta orð sem ég veit um. Við hljótum að geta reddað þessu líka. Orð yfir fögnuð yfir nýju lífi. Koma svo.
