Lestrarkunnáttu ungs fólks fer aftur og heimur versnandi fer. Við sjáum fyrirsagnir um börn sem lesa minna, ungmenni sem eiga erfiðara með langa texta og kynslóð sem virðist hafa skipt heilum setningum út fyrir skammstafanir, brotakennt mál og alls konar undarlegar stafsetningarvenjur. Það er ástæða til að taka hnignun í hefðbundinni lestrarfærni alvarlega. En það er líka áhugavert að velta fyrir sér hvort við séum stundum að horfa á breytingu með mælitækjum sem kunna aðeins að greina afturför.
Internetkúltúr er gegnsósa af alls konar reglum og merkjum varðandi ritmálið sem þeim sem eldri eru kunna að vera óljós. Ég er ekki að tala um tjákn, emojis, enda er löngu orðið augljóst að mynd af logandi hjarta getur borið einhverja merkingu. Ég er að tala um sjálft ritmálið. CAPS LOCK hefur merkingu sem er ekki sú sama og venjulegir hástafir. SvOnA rItHáTtUr getur táknað kaldhæðni eða eftirhermu án þess að nokkur skrifi orðin „þetta er kaldhæðni“. Punktur í lok setningar getur verið kurteisislegur, kuldalegur eða jafnvel örlítið ögrandi eftir samhengi. Og svo er hægt að skrifa allt efnið án þess að nota stóra stafi. okkur er bara alveg sama. low key. idk. lk.
En er hægt að skrifa þessi breyttu tjáskipti einfaldlega á fákunnáttu? Eða er það mögulega ákveðinn hroki þeirra sem kunna eitt kerfi að ganga út frá því að þeir sem nota annað kerfi séu að gera mistök? Hvað ef við erum ekki að horfa á einfaldari tjáskipti heldur flóknari? Breytingu en ekki endilega afturför?
Þetta er auðvitað ekki alveg ný hugmynd. Ritmál hefur aldrei bara verið hlutlaust ílát utan um hugsun. Rithöfundar hafa frá upphafi beygt stafsetningu, setningaskipan, há- og lágstafi, greinarmerki og sjálft útlit textans til þess að bæta merkingu við orðin. Halldór Laxness hafði sínar eigin hugmyndir um stafsetningu og braut gegn viðteknum reglum. E. E. Cummings gerði há- og lágstafi, bil og uppsetningu textans að hluta ljóðsins sjálfs. Í myndlist, tónlist og öðrum listgreinum eru sambærileg reglubrot svo algeng að stundum er beinlínis erfitt að ímynda sér listina án þeirra. Til þess að hægt sé að brjóta reglu með merkingarbærum hætti þarf reglan nefnilega fyrst að vera til.
Það sama má segja um stafrænt ritmál. Að sleppa stórum staf getur verið villa. En það getur líka verið stílval. Að skrifa eitt orð með hástöfum getur verið villa. En það getur líka verið leið til að setja tónfall, styrk og áferð inn í miðil sem hefur engan raddblæ og engin svipbrigði. Hefðbundið ritmál gefur okkur orð og greinarmerki en samtal augliti til auglitis gefur okkur svo miklu meira: hik, áherslu, hraða, svip, augnsamband, þögn, hlátur og, já. Kaldhæðni. Það er því ekki sérlega furðulegt að fólk sem hefur flutt stóran hluta samskipta sinna yfir í ritmál hafi fundið sér leiðir til að troða einhverju af þessu aftur inn í textann.
Umrædd breyting er ekki uppfinning Z kynslóðarinnar. Löngu áður en TikTok varð til voru SMS-skilaboð, MSN, IRC-rásir, blogg, MySpace, Tumblr og Twitter full af skammstöfunum, brotnu máli, nýjum táknum og stafsetningarleikjum. Rannsóknir á tjáningu á netinu sýndu þá þegar á fyrstu árum samfélagsmiðla, að fólk valdi orð, stíl, menningarlegar vísanir og jafnvel stafsetningu út frá þeim áhorfendum sem það ímyndaði sér að væru að lesa. Alice Marwick og danah boyd (sem skrifar nafnið sitt með lágstöfum!) lýstu þessu sem „imagined audience“, eða hinum ímyndaða áhorfanda. Við vitum ekki nákvæmlega hver sér færsluna okkar og búum okkur því til einhvern áhorfanda í huganum sem við birtum efnið fyrir.
Þetta þekkjum við öll þótt við höfum aldrei lesið eina einustu fræðigrein um fyrirbærið. Við skrifum ekki eins til yfirmanns okkar og besta vinar. Við segjum ekki sama brandarann í fjölskylduboði og í lokuðum hópi með vinum. Marwick og boyd benda hins vegar á að samfélagsmiðlar geri þetta flóknara með því að steypa áður aðskildum áhorfendahópum saman. Vinnufélagar, frænkur, gamlir skólafélagar, fólk úr ræktinni og einhver sem maður kyssti blindfullur á Ellefunni árið 2009 geta allt í einu verið á sama stað og fengið sömu skilaboðin.
Félagsfræðingurinn Erin Hollenbaugh tók síðar saman rannsóknir á framsetningu sjálfsins á samfélagsmiðlum og benti sérstaklega á þrjá eiginleika miðlanna: nafnleysi, varanleika og sýnileika. Við birtum ekki bara eitthvað; við vitum að aðrir geta líka líkað við það, skrifað athugasemd, deilt því, merkt okkur og með því haft áhrif á þá mynd sem við reynum sjálf að skapa af okkur. Ritmálið verður þannig ekki bara leið til að miðla upplýsingum. Það verður hluti félagslegrar framsetningar sjálfsins.
Það má sjá þetta mjög skýrt ef maður skrifar sama orð á nokkra vegu.
Okay.
okay
OKAY
ok lol
kk
okayyyyy
Orðabókarmerkingin er nánast sú sama. Félagslega merkingin er það alls ekki. Eitt getur verið hlýtt, annað pirrað, annað leikrænt, annað kæruleysislegt, annað mjög stutt í spuna. Það sem eldri lesandi kann að sjá sem ónákvæmni getur yngri lesandi lesið sem tón. Upplýsingarnar hurfu ekki endilega. Þær færðust að hluta úr orðaforðanum yfir í formið.
Þetta er líka ástæða þess að mér finnst varhugavert að tala um stafrænt ritmál eins og það sé einfaldlega útvatnað form af „alvöru“ máli. Hollenbaugh bendir til dæmis á að rannsóknir á unglingum hafi sýnt að jafnvel það hversu oft maður birtir eitthvað getur lesist sem félagslegt merki. Í rannsókn á dönskum unglingum var of mikil sýnileg fyrirhöfn á samfélagsmiðlum túlkuð sem athyglisþörf; það skipti ekki bara máli hvað var sagt heldur hvernig, hvar og hversu oft. Það er því hæpið að kalla samskiptakerfið einfaldað þegar þátttakendurnir eru samtímis að lesa orð, leturform, greinarmerki, tíðni, samhengi, miðil og félagslega stöðu þess sem skrifar.
Það þýðir auðvitað ekki að allt sé í fínu lagi með læsi ungs fólks. Maður getur verið ótrúlega góður í að lesa tón í sex orða skilaboðum og samt átt í vandræðum með fjörutíu síðna fræðigrein. Maður getur þekkt öll óskrifuðu boðorðin á TikTok og samt átt erfitt með að fylgja flókinni röksemdafærslu í bók. Hefðbundið læsi og stafrænt læsi eru ekki sami hluturinn og það væri óskynsamlegt að láta annað afsanna vandamál hins.
En það er líka óskynsamlegt að gera ráð fyrir að allt sem passar illa inn í þá tegund læsis sem við sjálf lærðum sé merki um að unga fólkið kunni minna.
Kannski eru tvær breytingar að eiga sér stað samtímis. Ein færni getur verið að veikjast á meðan önnur þróast. Ungt fólk getur átt erfiðara með ákveðna tegund „langlestrar“ en á sama tíma verið að lesa félagslega merkingu úr þáttum ritmáls sem eldri kynslóðir taka varla eftir. Þetta er jafnvel hægt að skoða út frá hugmyndinni um fjöllæsi: að læsi sé ekki eitt algilt hæfileikastig heldur hæfni til að skilja og nota ólík merkingarkerfi sem eru háð miðli og samhengi.
Og kannski er þetta hluti af eilífu kynslóðavandamáli. Fólk sem kann reglurnar í einu kerfi á það til að líta á þær sem einu algildu reglurnar. Þegar næsta kynslóð flytur samskiptin yfir á nýjan vettvang, með öðrum takmörkunum og öðrum möguleikum, virðast nýju reglurnar fyrst bara eins og skortur á gömlu reglunum.
Það má vel hafa áhyggjur af því að börn lesi minna. Ég hef áhyggjur af því. Við þurfum bækur, langa texta, orðaforða og hæfileikann til að sitja með hugmynd nógu lengi til að hún verði flókin. En áður en við lýsum yfir því að tungumálið sjálft sé að verða fátækara væri kannski ágætt að athuga hvort hluti þess sé einfaldlega að þróast á stöðum sem við erum ekki öll jafn læs á.
Við sjáum nefnilega það sem hefur tapast mjög auðveldlega. Við höfum próf fyrir það, stafsetningarreglur og gömul viðmið. Það er töluvert erfiðara að mæla færnina sem verður til á meðan við erum ekki að horfa.
og mögulega er hún þarna samt. lk. lol.
Heimildir
Bertel, T. F. (2016). ‘Why would you want to know?’: The reluctant use of location sharing via check-ins on Facebook among Danish youth. Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies, 22(2), 162–176. [DOI]
boyd, d. (e.d.). On a name. danah.org. [Vefsíða]
Hollenbaugh, E. E. (2021). Self-presentation in social media: Review and research opportunities. Review of Communication Research, 9, 80–98. [DOI]
Margrét Guðmundsdóttir. (1997). Stafsetning Halldórs Laxness. Í Guðrúnu Ingólfsdóttur og Margréti Guðmundsdóttur (samantekt), Lykilbók að fjórum skáldsögum eftir Halldór Laxness: Brekkukotsannáll, Íslandsklukkan, Salka Valka, Vefarinn mikli frá Kasmír (bls. 8–10). Vaka-Helgafell.
Marwick, A. E., & boyd, d. (2011). I tweet honestly, I tweet passionately: Twitter users, context collapse, and the imagined audience. New Media & Society, 13(1), 114–133. [DOI]
OECD. (2023). PISA 2022 results (Volume I and II): Country note—Iceland. OECD Publishing.
Poetry Foundation. (2016). E. E. Cummings 101. Poetry Foundation.
The New London Group. (1996). A pedagogy of multiliteracies: Designing social futures. Harvard Educational Review, 66(1), 60–92. [DOI]
