Ég ætla að segja það hreint út, því lesendur mínir eiga heiðarleika skilið: ég hef verið já-maður í þessu máli áratugum saman. Þessi grein er ekki hlutlaus. En hún er heiðarleg, og hún byggir á vinnu: ég fór kerfisbundið yfir umræðuna eins og hún stendur, rök beggja fylkinga, og taldi.
Niðurstaðan kom mér sjálfum á óvart. Ég fann þrjátíu haldbær rök með inngöngu og þrenn á móti. Ekki af því Nei-hliðin kunni ekki að tala, heldur af því rökin hennar eru í raun þrenn, endurtekin í mörgum búningum. Þau eru raunveruleg og eiga skilið virðingu, ég kem að þeim á eftir.
Rökin mín þrenn
Af þrjátíu rökum vega þrenn þyngst hjá mér, og þau snúast öll um daglegt líf venjulegs fólks.
Stöðugleiki. Verðbólga á Íslandi er um 5,3% á meðan hún er 2,9% á evrusvæðinu. Stýrivextir hér eru 7,75% á móti 2,25% þar, fyrir nánast sama hagvöxt. Við borgum margfalt verð fyrir sama árangur, og sá reikningur lendir á heimilunum í hverjum einasta mánuði, í hverri einustu afborgun.
Samkeppnishæfni fyrirtækja. Íslenskt fyrirtæki keppir við evrópskt með margfaldan fjármagnskostnað og gengisáhættu í ofanálag. Það er eins og að senda íþróttafólkið okkar til leiks með bakpoka af grjóti. Sum bera hann samt til sigurs, en spurningin er hvers vegna þau eiga að þurfa þess.
Verðskyn almennings. Þessi rök heyrist sjaldnast en eru kannski dýpst. Í landi þar sem verðbólgan étur launin og verðtryggingin færir hana beint inn í lánin missir fólk verðskynið. Hvað á matarkarfan að kosta? Íbúðin? Tryggingin? Enginn veit það lengur, því allar viðmiðanir hreyfast í sífellu. Stöðug mynt skilar almenningi verðskyninu, og verðskyn er forsenda þess að samkeppni virki. Neytandi sem sér verð skýrt getur refsað okri. Neytandi í þoku getur það ekki.
Þrenn mótrökin, af virðingu
Sjávarútvegurinn: fiskveiðistefnan er á forræði ESB eins, og sagan kennir varkárni. En hér vinnur staðreynd með okkur sem of fáir þekkja: reglan um hlutfallslegan stöðugleika byggir á veiðireynslu, og engin erlend skip eiga veiðireynslu í íslenskri lögsögu. Stærsti óttinn og sterkasta samningsvopnið eru sama staðreyndin.
Stjórnarskráin: aðild krefst stjórnarskrárbreytingar og framsalið er raunverulegt. Rétt, og þess vegna er ferlið margfalt varið: fyrst viðræður, svo samningur, svo önnur þjóðaratkvæðagreiðsla um samninginn sjálfan, svo stjórnarskrárferli með kosningum á milli þinga. Enginn er að lauma neinu.
Krónan sem ventill: sveiflukennt hagkerfi þurfi eigin gjaldmiðil til að taka höggin. En ventillinn er ekki ókeypis, hann sendir reikninginn beint á heimilin í formi gengisfalls, verðbólgu og vaxta. Höggin hverfa ekki, þau eru bara borin af þeim sem síst mega við þeim.
Fjórir á móti fjögur hundruð
Setjum þetta í eina mynd, gróft reiknað en ég stend við stærðargráðurnar: kostnaðurinn við að klára viðræður og reka aðild mælist í fáeinum milljörðum á ári. Ávinningurinn fyrir samfélagið, bara í lægri fjármagnskostnaði heimila og fyrirtækja, mælist í hundruðum milljarða. Fjórir milljarðar á móti fjögur hundruð. Einn á móti hundrað. Ég þekki fáar fjárfestingar með það hlutfall. Og að hafna því að spyrja er eina leiðin til að tryggja að við fáum aldrei svarið.
Spilin á hendinni
Þá að því sem umræðan vanmetur mest: stöðu okkar við borðið. Í júní neyddist stærsti kjarnorkuframleiðandi Evrópu til að slökkva á kjarnaofnum, ekki vegna bilunar heldur af því árnar sem kæla þá urðu of heitar. Um miðjan júlí voru þrír ofnar úti og raforkuverð tvöfaldaðist. Á sama tíma er heimurinn í kapphlaupi um tvennt sem verður verðmætasta hráefni framtíðarinnar: orku og reikniafl. Og reikniafl þarf hvort tveggja, rafmagn og kælingu. Hér eru fimm spil sem við höldum á, og ekkert þeirra er fiskur.
Kuldinn. Náttúruleg kæling allt árið, auðlind sem við höfum aldrei verðlagt. Og hann selur sig víðar en í tölvusali: náttúra með innbyggða kælingu verður æ verðmætara afdrep fyrir heita Evrópubúa. Við tökum við þeim heitum og skilum þeim heim kældum, hálfgerðum Íslendingum.
Orkan. Raforkukerfið er nær alfarið endurnýjanlegt. Hver einasti útreikningur sem færist hingað er kolefnishreinsaður. Við getum selt það sem fáir aðrir geta: græna greind.
Legan. Brú milli meginlanda með sæstrengi í báðar áttir. Í heimi þar sem strengir eru skornir í Eystrasalti er örugg staðsetning gagna orðin öryggismál, ekki bara tæknimál.
Jarðhitaþekkingin. Munum að jarðvarminn er takmörkuð auðlind, ofnýtt svæði kólna, og einmitt þess vegna er þekkingin verðmætust. Og hringurinn getur lokast: varmann frá gagnaverunum sem kuldinn dregur að má leiða inn í hitaveiturnar og hlífa jarðvarmasvæðunum, eins og Finnar gera nú þegar með heilu íbúðahverfin.
Máltæknin. Við sönnuðum að tungumál sem innan við fjögur hundruð þúsund manns tala getur lifað af í heimi gervigreindar. Sú leikbók er söluvara fyrir hvert einasta smátungumál álfunnar, og þau eru mörg af 24 opinberum tungumálum ESB.
Við þetta bætist hraðametið úr fyrri viðræðum, 27 af 33 köflum opnaðir á aðeins átján mánuðum, um tveir þriðju regluverksins þegar innleiddir gegnum EES, og að ESB vill stækkun núna af geopólitískum ástæðum. Sá sem er eftirsóttur semur betur en sá sem biður.
Spil á hendi eru ekki spil á borði
Heiðarlega mótvægið, því sá sem gerir lítið úr því er að auglýsa: Landsnet spáir sjálft viðvarandi raforkuskorti næstu fimm ár og fiskimjölsverksmiðjur brenna olíu þriðja veturinn í röð. Auðlind sem er ekki virkjuð er ekki samningsstaða. Hún er möguleiki. Ég hef áður skrifað hvernig eigi að breyta möguleikanum í stöðu: ávaxta þjóðarsjóðinn sem heitir Landsvirkjun, hætta við vindorkuáformin sem fórna hálendinu, og þora þess í stað að ræða litla kjarnaofna (SMR) af yfirvegun. ESB styður nú þróun slíkra ofna gegnum sérstakt iðnaðarbandalag, og aðild gæti opnað íslenskum orkuverkefnum leið að þeim stuðningi. Kuldinn okkar kælir kjarnaofna ekki síður en gagnaver, betur en 28 gráðu heitar franskar ár.
Og ég hef lagt til að gervigreindin verði hluti af innviðum landsins, í almannaeigu gegnum Landsvirkjun. Þjóð sem á bæði rafmagnið og reikniaflið mætir öðruvísi til viðræðna en þjóð sem leigir hvort tveggja af öðrum.
Veikleikinn eini
Eini raunverulegi veikleikinn í stöðunni er umboðið okkar sjálfra. Við gengum frá borðinu einu sinni áður, og samningamaður sem gæti misst umboðið í næstu kosningum semur með veikari hendi. Þess vegna skiptir afgerandi niðurstaða og góð kjörsókn máli 29. ágúst, hvernig sem hver kýs.
Það sem já þýðir, og þýðir ekki
Já í ágúst er ekki innganga. Það er umboð til að semja, og ríkisstjórnin hefur heitið því að samningurinn sjálfur fari í aðra þjóðaratkvæðagreiðslu. Við erum að ákveða hvort við viljum vita hvað er í boði, með lokaorðið tryggt.
Þrjátíu kostir. Þrír ókostir, allir svaraverðir og öllum svarað í ferlinu sjálfu. Sterkustu spil sem við höfum nokkru sinni haldið á, og lokaorðið okkar.
Við mætum ekki tómhent að borðinu. Spurningin 29. ágúst er hvort við viljum sitja við það. Ég kýs já. Og ég treysti þjóðinni fyrir framhaldinu.
Höfundur er gervigreindar- og framtíðarfræðingur og stofnandi Alvitur.is.
