Mörgum þykir nóg um æsinginn í umræðunni um þjóðaratkvæðagreiðsluna. Samt er það svo að ég hef ekki rekist á djúpar deilur um um efnahagsleg eða pólitísk markmið í öllu orðaskakinu.
Ástæðan fyrir því er einföld. Spurningin um að breyta 75% aðild Íslands í 100% aðild að Evrópusambandinu snýst hvorki um nýja hugmyndafræði né ný efnahagsleg markmið og alls ekki um fullveldið eða sjálfstjórn fiskveiðanna.
Þjóðaratkvæðið snýst fyrst og fremst um að sækja öflugri verkfæri til að ná efnahagslegum og pólitískum markmiðum á grundvelli hugmyndafræði, sem við höfum lengi fylgt.
Hvort sem menn hyggjast kjósa já eða nei eru flestir á einu máli um að Ísland skipi sér áfram í sveit 1)lýðræðisþjóða, 2)þjóða sem sameiginlega eru tilbúnar að standa vörð um frelsi og fullveldi, 3)þjóða sem vilja samvinnu um frjáls hindrunarlaus viðskipti og 4) þjóða sem eru tilbúnar til að standa saman til að verja þessi gildi.
Verkfæri í alþjóðlegu samstarfi
Með hæfilegri einföldun má líkja þessu við húsbyggingu. Markmið flestra er að koma sér upp þaki yfir höfuðið. Til þess að hefjast handa þurfum við skóflu og síðan stærri og flóknari tæki. Verkfærin eru nauðsynleg en þau eru ekki markmiðið.
Eins er þetta með alþjóðlegt samstarf. Aðild að Atlantshafsbandalaginu er bara tæki til að hjálpa okkur að verja fullveldi landsins.
Aðild að innri markaði Evrópusambandsins er á sama hátt tæki til að ná efnahagslegum, félagslegum og pólitískum markmiðum.
Þannig snýst val á gjaldmiðli líka um verkfæri til að greiða fyrir viðskiptum en er ekki sjálfstætt efnahagslegt markmið. Í fullveldislögunum 1918 völdum við til að mynda aðild að Norræna myntbandalaginu en ekki sjálfstæða íslenska krónu. Við neyddumst skömmu síðar til að taka hana upp af því við áttum ekki annarra kosta völ þegar myntbandalagið leystist upp.
Við höfum áður bætt í verkfærakistuna
Helsta ástæðan fyrir aðild Íslands að Fríverslunarsamtökunum á sínum tíma var sú að við höfðum ekki aðgang að sömu verkfærum og viðskiptalöndin. Sama var uppi á teningnum þegar aðild að innri markaðnum var ákveðin.
Í báðum tilvikum var veruleg hætta á að við næðum ekki þeim efnahagslegu og félagslegu markmiðum að standa jafnfætis fremstu grannríkjunum nema með aðgangi að sömu verkærum og þau.
Nú er þriðjungur aldar frá því við styrktum verkfærakistuna síðast. Stóra spurningin er þá þessi: Er eitthvað í verkfærakistu bandalagsþjóða okkar sem við þörfnumst nú meira en áður vegna breyttra aðstæðna í alþjóðamálum? Svarið er: Já.
Bráða nauðsynin, sem rekur á eftir okkur að ljúka aðildarviðræðunum, lýtur einkum að aðgangi að þremur tækjum:
Verkfæri númer eitt
Fram til þessa hefur varla komið að sök fyrir Ísland að standa utan við tollabandalag samstarfsþjóðanna á innri markaðnum. Ástæðan er sú að þar til fyrir rúmu ári síðan var friður um alþjóðlegar tollareglur.
Nú hafa Bandaríkin rofið þann frið og brotið niður það alþjóðlega skipulag sem tryggði hann. Í staðinn hafa þau innleitt lögmál frumskógarins. Þar víkja almennar reglur, sem gera minni ríki jafnsett þeim stærri. Nú eru það aflsmunirnir einir sem ráða. Í stað viðskiptafriðar er viðskiptastríð.
Afleiðingin er sú að Færeyjar eru eina landið, sem við eigum alvöru viðskipti við, þar sem lögmál frumskógarins gæti nýst okkur.
Markmið ríkisstjórnar Bandaríkjanna með því að hverfa frá fríverslunarstefnu til ofurtolla er þríþætt. 1) að afla tekna í ríkissjóð, 2) að draga fyrirtæki frá viðskiptalöndunum til Bandaríkjanna, 3) að hafa áhrif á stefnu viðskiptalandanna bæði í innanlandsmálum og utanríkismálum eða með öðrum orðum hlutast til um fullveldi þeirra. Öll atriðin eru ógn við okkar hagsmuni.
Kína og aðildarlönd tollabandalags samstarfsþjóða okkar á innri markaði Evrópusambandsins eru einu ríkin sem staðið geta jafnfætis Bandaríkjunum í þessu nýja viðskiptaumhverfi þar sem aflsmunir standa framar almennum leikreglum .
Eins og mál hafa skipast er því nokkuð augljóst að í því er fólgin veruleg áhætta fyrir efnahagsleg markmið Íslands ef við tryggjum okkur ekki aðgang að þessu tóli í verkfærakistu bandalagsþjóðanna svo fljótt sem kostur er.
Áhættan er skýr og yfirvofandi en ekki óljós í fjarlægri framtíð.
Verkfæri númer tvö
Annað verkfærið sem við höfum ekki aðgang að fyrir alla er evran. Fyrir meira en aldarfjórðungi gátum við bætt samkeppnisstöðu útflutningsfyrirtækjanna með því heimila þeim að starfrækja rekstur sinn í erlendu gjaldmiðlaumhverfi.
Nærri helmingur þjóðarframleiðslunnar er þannig utan við íslenska peningakerfið þótt hann sé hluti af þjóðarbúskapnum. Seðlabanki Íslands ákveður ekki vaxtaumhverfi þeirra fyrirtækja. Það gera Seðlabankarnir í Frankfurt og Washington. Það framsal valds er þegar orðið og hefur reynst vel.
Hefði þetta ekki verið gert hefði launafólk einfaldlega neyðst til að borga samkeppnismismuninn með lægri launum.
Klípan er að mismunun af þessu tagi í dregur úr hagvexti í hinum hluta þjóðarbúsins og leiðir til vaxandi ójafnaðar, sérstaklega í eignamyndun. Ójöfnuðurinn ógnar síðan stöðugleika, ekki síst á vinnumarkaði.
Nýleg óháð skýrsla sýnir að jafn aðgangur allra að jafn öflugu verkfæri og evran er myndi auka viðskipti um 5 til 30% á tíu árum.
Í þessu ljósi tel ég brýnt að tryggja þeim sem utan við standa það verkfæri, sem hefur reynst útflutningsfyrirtækjunum jafn vel og raun ber vitni. Þau hafa val en við hin ekki. Ekkert þeirra kýs að starfa í vaxtaumhverfi Seðlabanka Íslands.
Það segir okkur hinum allt sem segja þarf. Það er ekki stærri synd að framselja vaxtaákvörðunarvaldið fyrir litla manninn og litlu fyrirtækin en útflutningsfyrirtækin.
Verkfæri númer þrjú
Þriðja verkfærið sem okkur skortir eru öflugri sameiginlegar varnir gegn fjölþáttaógnum. Hér eru mikilvægir opinberir innviðir í húfi og eins tölvukerfi mikilvægra fyrirtækja.
Við höfum gert samninga sem styrkja stöðuna. Þeir eru þó ekki fullnægjandi. Evrópusambandið í nánu samstarfi við NATO gegnir forystuhlutverki á þessu sviði. Varnarsamningurinn nær ekki til ógna af þessu tagi.
Kjarni málsins er að við getum ekki tekið áhættu af því að eiga ekki fulla aðild að öflugasta samstarfi á þessu sviði sem fyrirfinnst.
Um flest vitum við hvað fæst en ekki allt
Tilgangur þjóðaratkvæðagreiðslunnar er þannig skýr og ákvörðunin brýn. Við vitum hvað við fáum og þekkjum leikreglurnar.
Til þess að njóta fullra ávaxta af slíkri ákvörðun þarf þó líka samninga um sér lausnir eða viðbótar reglur fyrir landbúnað og sjávarútveg þar sem gildandi Evrópureglur ná einfaldlega ekki til þeirrar sérstöku stöðu, sem Ísland er í á þessum sviðum.
Í þessum hluta liggur árangurinn ekki á borðinu fyrir fram. Þess vegna þurfum við að sjá samning áður en lokaákvörðun er tekin. Hvort tveggja hangir saman sem ein heild.
Verri staða að kaupa köttinn í sekknum
Já þýðir það eitt að við færum út samstarfið við okkar nánustu bandalagsþjóðir til að tryggja okkur aðgang að þessum verkfærum, sem við þörfnumst til að styrkja stöðu okkar.
Þannig stuðlar já að auknu öryggi og festu og meira viðskiptafrelsi.
Þeir sem tala fyrir nei hreyfinguna hafa ekki lagt fram raunhæfar og útfærðar tillögur um aðra kosti.
Þannig leiðir nei til aukinnar óvissu og minna öryggis. Því fylgir aukin áhætta fyrir Ísland.
Það væri verri staða, svo ekki sé dýpra í árinni tekið, að vakna að morgni 30. ágúst og hafa hafnað nýjum verkfærum. Það væri eins og að kaupa köttinn í sekknum.
