Vilhelm Jónsson skrifar:
Nú stendur yfir endurskoðun kjarasamninga. Enn á að meta hvort forsendur standist. Enn eru haldnir fundir, gefnar yfirlýsingar og talað um ábyrgð, stöðugleika og samstöðu.
En það er ein spurning sem virðist enginn vilja svara.
Er verið að endurskoða kjarasamningana?
Eða er einfaldlega verið að endurnýja sama fyrirkomulag og hefur brugðist íslensku launafólki áratug eftir áratug?
Í áratugi hafa stjórnvöld, atvinnurekendur og verkalýðshreyfingin sagt launafólki sömu söguna. Að ef allir sýni ábyrgð verði verðbólgan lægri, vextirnir fari niður og stöðugleikinn skili sér loksins í bættum lífskjörum.
En hvernig hefur sú saga endað?
Verðbólgan étur kaupmátt.
Vextirnir gleypa stóran hluta launahækkana.
Verðtryggð húsnæðislán halda áfram að þyngjast.
Ungt fólk á sífellt erfiðara með að kaupa sér húsnæði.
Og heimilin bera kostnaðinn.
Þetta eru ekki tímabundin áföll.
Þetta er mynstrið sem hefur einkennt íslenskt efnahagslíf í áratugi.
Samt virðist lausnin alltaf vera sú sama.
Enn einn samningurinn.
Enn ein endurskoðunin.
Enn eitt loforðið.
Það er sjálfsagt að gagnrýna ríkisstjórnir.
Það er sjálfsagt að gagnrýna Seðlabankann.
Það er sjálfsagt að gagnrýna bankakerfið.
En verkalýðshreyfingin getur ekki staðið utan þeirrar umræðu.
Hún hefur verið einn áhrifamesti þátttakandinn í mótun íslensks vinnumarkaðar. Hún hefur samið um kjör launafólks, samþykkt forsendur samninga og ítrekað hvatt félagsmenn sína til að treysta því að þessi leið muni skila árangri.
Þá hlýtur hún líka að þurfa að svara sömu spurningu og hún leggur fyrir aðra.
Hvar er árangurinn?
Það líður varla sú vika að formaður Starfsgreinasambands Íslands birtist ekki í fjölmiðlum og fari yfir stöðu heimilanna. Hann bendir á háa vexti, þráláta verðbólgu og þunga skuldabyrði almennings.
Það er mikilvægt að þessi mál séu rædd.
En eftir að hafa hlustað á sama málflutninginn árum saman hlýtur fólk að spyrja:
Hvenær víkja áhyggjurnar fyrir lausnum?
Það er eins og sorgin sé orðin fastur liður í umræðunni.
Sorg yfir verðbólgunni.
Sorg yfir vöxtunum.
Sorg yfir skuldum heimilanna.
Ég efast ekki um að áhyggjurnar séu einlægar.
En samúð er ekki stefna.
Sorg lækkar ekki vexti.
Sorg greiðir ekki af húsnæðisláni.
Sorg eykur ekki kaupmátt.
Launafólk þarf ekki fleiri viðtöl þar sem vandinn er útskýrður.
Það lifir vandann á hverjum degi.
Það bíður eftir árangri.
Á sama tíma eiga stjórnvöld erfitt með að sannfæra almenning um að allir sitji við sama borð.
Ár eftir ár hefur almenningi verið sagt að sýna hófsemi og bera ábyrgð í kjarasamningum á meðan umræðan um kjör þeirra sem fara með opinbert vald hefur reglulega vakið spurningar um hvort sömu mælikvarðar gildi fyrir alla.
Það grefur undan trausti.
Ekki vegna einnar ákvörðunar.
Heldur vegna þess að fólk sér of oft mun á því sem sagt er og því sem gert er.
Traust verður ekki byggt á síendurteknum loforðum.
Það verður byggt á sýnilegum árangri.
Þar vaknar einnig önnur spurning sem skiptir launafólk máli.
Þegar rætt er um að ljúka aðildarviðræðum við Evrópusambandið og leggja hugsanlegan samning fyrir þjóðina virðist andstaðan hjá sumum vera ákveðin áður en samningurinn hefur yfirleitt verið saminn.
Það er auðvitað réttur hvers og eins að vera með eða á móti aðild.
En formaður verkalýðssambands gegnir öðru hlutverki en stjórnmálamaður.
Honum ber fyrst og fremst að gæta hagsmuna félagsmanna sinna.
Ef mögulegt er að önnur efnahagsleg umgjörð geti haft áhrif á vexti, stöðugleika eða lífskjör launafólks ætti eðlilegasta viðbragðið að vera að vilja sjá staðreyndirnar áður en niðurstaðan er ákveðin.
Að ljúka viðræðum er ekki það sama og samþykkja aðild.
Það er einfaldlega leið til að afla upplýsinga.
Þjóðin getur síðan sjálf tekið upplýsta ákvörðun.
Þetta snýst ekki um Evrópusambandið eitt og sér.
Þetta snýst um hugarfar.
Erum við tilbúin að endurmeta leið sem hefur skilað háum vöxtum, þrálátri verðbólgu og síendurteknum vonbrigðum?
Eða ætlum við enn einu sinni að gera smávægilegar breytingar og vona að niðurstaðan verði allt önnur en síðast?
Því það er kjarninn í endurskoðun kjarasamninganna.
Ekki hvort einhverjar tölur hækki eða lækki um fáein prósent.
Heldur hvort verkalýðshreyfingin og stjórnvöld hafi kjark til að viðurkenna að ekki sé nóg að lagfæra afleiðingarnar ef sjálf leiðin hefur ekki skilað þeim árangri sem launafólki hefur verið lofað.
Ef niðurstaðan verður enn ein samningalotan byggð á nýjum loforðum um framtíðarstöðugleika, þá er hætt við að verið sé að endurskoða samningana án þess að endurskoða hugsunina sem skapaði vandann.
Launafólk á betra skilið.
Það á skilið heiðarleika.
Það á skilið árangur.
Og það á skilið að þeir sem hafa farið með forystu í áratugi hafi hugrekki til að viðurkenna að stundum þarf að breyta leiðinni – ekki bara orðalaginu í næsta kjarasamningi.
