Ekki vissi ég að Sigurður Ingi Jóhannsson, fyrrverandi formaður Framsóknarflokksins, þæði enn þingfararkaup, en hann birtist óvænt í fréttum í liðinni viku og gagnrýndi harkalega að einkaaðilar seldu áfengi til neytenda á veraldarvefnum. Orðrétt sagði Sigurður Ingi að ekki mætti leyfa „frekjukallinum að vaða uppi án þess að hann sé stoppaður“.
Það væri að bera í bakkafullan lækinn að fjalla hér um vefsölu áfengra drykkja en ég hnaut um þetta orðalag, „frekjukallinn“ og það vakti mig um umhugsunar um þá manngerð sem stundum er vísað til sem „freka karlsins“.
Frumkvæðið drepið niður
Nýverið átti ég nefnilega gott spjall við öldung nokkurn hér í bæ sem vann að mannvirkjagerð alla sína starfsævi. Sundabrautina bar á góma í samtali okkar en hún hefur verið til umræðu frá því áður en ég kom í þennan heim og legið á teikniborðinu frá því löngu fyrir aldamót. Viðmælandi minn sagði ástæðu seinagangsins þá að ákveðnir karlar með verksvit fengju ekki framgang í þjóðfélaginu — sér í lagi ekki í stjórnmálunum þar sem sárafáir hefðu unnið að mannvirkjagerð eða hefðu nokkurt vit á þeim málum. Slíkir menn væru í okkar samtíma gjarnan stimplaðir sem „freki karlinn“ og allt frumkvæði þeirra drepið niður.
Ef til vill er sannleikskjarni í þessu. Mér koma til hugar ýmsir framámenn undanfarna öld sem fóru á skjön við það sem almennt var viðurkennt og öfluðu sér óvildar á stundum, kallaðir frekir og yfirgangssamir, en reyndust hafa rétt fyrir sér þegar öll kurl komu til grafar. Sumir þessara sömu manna teljast meira að segja hafa unnið þjóðfélaginu ómetanlegt gagn (þrátt fyrir að það væri ekki endilega þakkað með orðu úti á Bessastöðum).
Sú manngerð sem ég á hér við er oftar en ekki hrjúf á ytra borði, menn sem stýra sinni starfsemi, hver svo sem hún er, líkt og þeir séu karlinn í brúnni. Ákveðnar konur hafa líka fengið að kynnast uppnefnum áþekkum þeim sem Sigurður Ingi notaði, þær kallaðar sköss, brussur og þar fram eftir götunum.
Að komast hraðar
Eitt meginmark tækniframfara er stóraukinn hraði. Á dögunum var því fagnað að liðinn var fjórðungur úr þúsöld frá sjálfstæðisyfirlýsingu Bandaríkjanna. Á síðasta áratug nítjándu aldar voru þau orðin mesta iðnveldi heims. Landsmenn voru taldir rétt rúmar 23 milljónir 1850. Hálfri öld síðar voru þeir orðnir 76 milljónir. Þetta gat ekki orðið nema með miklu stórfelldari fólksflutningum en áður. Siglingar gufuskipa yfir Atlantshafið og eimreiða þvert yfir meginland nýja heimsins eru hér lykilþættir. Tilkoma einkabílsins veldur síðar enn nýrri byltingu — einstaklingurinn getur hæglega farið sinna ferða yfir miklu stærra svæði á degi hverjum.
Samfélagsbreytingar áþekkar þessum eru þó ekkert einsdæmi í sögunni. Forfeður okkar á sléttunum norðan Svartahafs og Kaspíahafs hófu einhvern tímann í fyrndinni að sitja hesta og smíðuðu í kjölfarið vagna sem þeir gátu dregið. Áður höfðu lítil tengsl verið milli menningarsamfélaga á þessum slóðum enda vegalengdir geipilegar. Tamning hestsins gerbreytir myndinni, menn fara yfir miklu víðlendari svæði en áður, reka fé á fjarlægari afrétti, býlin stækka og bústofn sömuleiðis, fólki fjölgar og menningarheimar tengjast langt til vesturs og austurs.
Forsenda framfara
Stórstígar framfarir geta ekki orðið öðruvísi en ákveðnum mönnum sé gefinn laus taumur. Í gröfum bronsaldarmanna af Sintashta-menningunni sunnarlega í Úralfjöllum finnast leifar vagna frá því um 2100 fyrir Krists burð sem fornleifafræðingar fullyrða að hafi sér í lagi verið gerðir til að vera hraðskreiðir. Til smíðinnar þurfti feikilegt verksvit og vitaskuld urðu aðeins sértamdir hestar spenntir fyrir slíka vagna. Enn aðdáunarverðara er hvernig menn virðast hafa farið að því að stýra hinum „fagurriðnu kerrustólum“ á ógnarhraða og beitt spjótum samhliða, líkt og virðist hafa verið raunin. Annað herlið fylgir í kjölfar vagneklanna, hinna hraustustu og greindustu bardagamanna, og þar á eftir landslýður allur. Forfeður okkar breiðast þannig um heiminn.
Til að iðka hernað á svo hraðskreiðum vögnum hefur þurft nánast ofurmannlega hreysti og lærdóm og hvort tveggja hefur krafist mikilla fórna. Menn hafa frá unga aldri verið þjálfaðir til afreksverka á vígvellinum. Dauft endurskin þessarar hetjualdar birtist okkur annars vegar í Ilíonskviðu og hins vegar í Vedabókunum indversku. „Kerrurnar flugu ýmist ofan að hinni margfrjóvu jörð, ýmist gönuðu þær hátt í loft upp; en ökumennirnir stóðu uppi í kerrustólunum; barðist hjarta í brjósti hverjum þeirra, því allir vildu sigurinn hafa; eggjaði hverr sína hesta, en þeir flugu í einum rykmökk yfir völlinn,“ svo ég vitni til tuttugasta og þriðja þáttar Ilíonskviðu í þýðingu Sveinbjarnar Egilssonar. Hraustastur þessara ekla á stríðvögnum er sjálfur Akkilles Peleifsson en hann er líka einþykkur með afbrigðum og skapofsamaður (yrði kallaður frekur karl á okkar tímum).
Þegar öllu er á botninn hvolft þá blasir við að mörg helstu afreksverk mannsandans voru framin af mönnum sem gátu farið sínu fram í krafti áræðis og sannfæringar, en á grundvelli mikillar þekkingar og þjálfunar. Slíkt frumkvæði var beinlínis aflvaki siðmenningar og mun áfram verða forsenda framfara á komandi tímum.
