Ef eitthvað er að marka gegndarlausan ótta íslenskra nei-sinna við nánara samstarf innan eigin álfu ættu þeir jafnframt að vera andsnúnir evrópska efnahagssamningnum, sem þeir eru hluti af og hafa verið um þrjátíu ára skeið. Það getur ekki verið nokkurt samræmi í málflutningi þeirra ef þeir vilja jöfnum höndum vera partur af innri markaði Evrópu en óttast hann um leið eins og draug að nóttu.
Kannski er raunin sú að þeim líkar Evrópusamstarfið á laun.
Það er í öllu falli reynsla sjálfstæðismanna á stóli dómsmálaráðherra í gömlu vinstristjórninni með Katrínu Jakobsdóttur í brúnni. Gildir einu hvort átt er við Sigríði Á. Andersen, Þórdísi Kolbrúnu Reykfjörð Gylfadóttur, Áslaug Örnu Sigurbjörnsdóttur, Jón Gunnarsson eða Guðrúnu Hafsteinsdóttur, en öllsömul prísuðu þau sig sæla fyrir að fá að sitja við sama borð og aðrir ráðherrar Evrópu. Og vera þar við völdin.
Gott ef Guðrún hafði ekki á orði á fundi ráðherraráðs ESB í október 2024 að með setunni við það borð verði ekki lengra komist inn í ESB „nema að fá sæti á Evrópuþinginu og einn framkvæmdastjóra hjá framkvæmdastjórn ESB,“ en reynslan af Schengen í næstum aldarfjórðung „er góð“ sem merki að Ísland sé mestan part innan ESB „svo það er ekki nema 10 til 20 prósent eftir.“
Svo mörg voru þau orð. Einmitt þá. En ekki núna. Það hentar ekki lengur. En samt sem áður, tilfinningin að fá að sitja við borðið, sveik ekki sjálfstæðismenn á meðan þeir höfðu völdin.
Og áttum okkur því næst á því að Schengen-sáttmálinn á sviði landamæraeftirlits og löggæslu fól í sér meðvitaða leiðréttingu á stjórnunargöllum EES-samningsins. Þegar Ísland og Noregur gengu til samninga um Schengen árið 2001 var sett fram skýrt pólitískt skilyrði í ljósi reynslunnar af EES; að þátttaka yrði ekki aðeins tæknileg, heldur einnig stofnanaleg og pólitísk. Ísland og Noregur yrðu að fá að sitja við sama borð og önnur aðildarríki Schengen. Annað væri valdaframsal.
„Reynslan er auðvitað ólygnust. Hún sýnir að virkur og ósvikinn aðgangur að ráðherraráði og undirnefndum ESB skiptir sköpum, enda geta smáríki haft mikil áhrif ef þau eru innan ferlisins …“
Í Schengen var því samþykkt sérstakt fyrirkomulag sem tryggir Íslandi og Noregi aðgang að Justice and Home Affairs (JHA), samsetningu ráðherraráðs ESB, þátttöku í undirnefndum, vinnuhópum og sérfræðivinnu, og aðkomu að mótun reglna frá fyrstu stigum. Þetta markaði grundvallarbreytingu á stöðu landanna; frá regluþega yfir í virkan þátttakanda í ákvarðanakeðjunni sjálfri.
Og þetta er auðvitað grundvallaratriði í evrópsku samstarfi; að framselja ekki völd sín, heldur að vera við völdin. Það fundu fyrrgreindir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins á eigin skinni. Og fundu til sín.
Það var nefnilega svo að þegar Schengen-samningarnir voru gerðir, í ljósi nokkurra ára reynslu af EES-samningnum, sættu Ísland og Noregur sig ekki við sama áhrifaleysið og er í EES. Það var skýr krafa að fá beina aðkomu að mótun Schengen-reglna, meðal annars á vettvangi ráðherra, vegna þess að reglurnar snerta ríkisvaldið beint. Þetta merkir að Ísland og Noregur töldu ekki boðlegt að taka við slíkum reglum án þess að sitja við borðið. Ella stæðu þjóðirnar frammi fyrir skerðingu á sjálfstæði.
Í skýrslu um Schengen frá 2012 segir meðal annars að fulltrúar Íslands sitji þannig við sama borð og fulltrúar aðildarríkja Evrópusambandsins „við mótun og umræður Schengen-gerða frá upphafi, og innanríkisráðherra situr fundi í samsettu nefndinni þegar málefni Schengen eru til umræðu.“
Það vill gleymast í Evrópuumræðunni á Íslandi, en er jafnframt ein sú veigamesta í rökræðunni, að þjóðin við ysta haf hefur setið í ráðherraráði ESB á Schengen-sviðinu í um 25 ár. Allir dómsmálaráðherrar Íslands á þessu tímabili, úr ólíkum stjórnmálaflokkum og ólíkum ríkisstjórnum, hafa setið fundi JHA-ráðherraráðsins og tekið þátt í stefnumótun á jafnréttisgrundvelli.
Enginn ráðherranna hefur talið þessa þátttöku ganga gegn fullveldi Íslands eða íslenskum hagsmunum. Þvert á móti hefur hún verið talin fagleg, áhrifarík og gagnleg fyrir íslenska hagsmunagæslu.
Reynslan er auðvitað ólygnust. Hún sýnir að virkur og ósvikinn aðgangur að ráðherraráði og undirnefndum ESB skiptir sköpum, enda geta smáríki haft mikil áhrif ef þau eru innan ferlisins, því pólitísk þátttaka styrkir bæði gæði reglusetningar og stöðu viðkomandi ríkis.
Þetta þekkja sjálfstæðismenn manna best.
