Árið 2002 var ég ráðinn sölu- og markaðsstjóri hjá Borgarnes kjötvörum, sem hafði áður verið hluti af samsteypu Goða. Þar hafði ég verið í sambærilegri stöðu áður en Goði fór í þrot og vörumerki félagsins voru seld Norðlenska á Akureyri.
Eftir fall Goða bráðvantaði markað fyrir afurðir stöðvarinnar í Borgarnesi. Lítið framboð var af vörunum á höfuðborgarsvæðinu, þótt eitthvað væri um þær í kaupfélögum úti á landi.
Vegna þess að töluvert magn af kjöti hafði safnast upp gátum við keppt á verðum. Innan skamms vorum við komin með hið fínasta framboð í flestum stórmörkuðum, sérstaklega Bónus,
Þegar leið að haustslátrun þurfti að losa um pláss í frystigeymslum stöðvarinnar, sem voru enn fullar af lambakjöti frá fyrri sláturtíð.
Ég fór því á fund framkvæmdastjóra Bónuss og seldi honum þá hugmynd að halda útsölu á nokkrum tonnum af frosnu kjöti. Við sömdum um mjög gott verð, en ég tók skýrt fram að enginn skilaréttur væri á kjötinu. Bónus fengi allt magnið á góðu verði en tæki áhættuna af sölunni.
Útsalan hófst og gekk prýðilega.
Sjö vikum síðar hringdi framkvæmdastjórinn og tilkynnti að hann hefði selt ríflega helming kjötsins og að við þyrftum að taka afganginn til baka.
Bestu og auðseljanlegustu bitarnir höfðu þá þegar selst, en við áttum að taka til baka þá hluta skrokkanna sem erfiðast var að selja.
Ég sagði auðvitað: „En við vorum búnir að semja um þetta verð miðað við að þið hefðuð engan skilarétt og keyptuð allt kjötið.“
Þá svaraði hann: „Þá tekur þú bara allar hinar vörurnar ykkar úr búðunum okkar.“
Við vorum því tilneydd til að taka tæpan helming kjötsins til baka í byrjun sláturtíðar, þrátt fyrir skýran samning um annað. Við þurftum að leigja aukafrystipláss úti á landi og töluverður flutningskostnaður féll á fyrirtækið.
Hinn kosturinn var að allar vörur okkar hyrfu úr Bónus.
Valdbeiting í skjóli markaðsstöðu
Á pappír höfðu tvö fyrirtæki gert skýran samning. Í raun gat stærra fyrirtækið ákveðið eftir á hvort hann gilti.
Við gátum auðvitað neitað. En þá hefðum við misst aðgang að stærstu verslunarkeðju landsins og stórum hluta þess framboðs sem við höfðum byggt upp og líklegast þurft að segja upp starfsfólki sem við höfðum ráðið vegna aukinna umsvifa.
Þetta er kaupendavald og birtingarmynd fákeppni sem neytandinn sér sjaldan. Á eðlilegum samkeppnismarkaði hefði verslunin þurft að lækka verðið og leggja meiri áherslu á að selja vöruna sem hún hafði þegar keypt.
Fákeppni snýst ekki bara um verð á hillunni. Hún snýst líka um vald fárra stórra kaupenda gagnvart bændum, framleiðendum og minni birgjum.
ESB hefur sett reglur gegn þessu
Almenn samkeppnislög, sem við höfum styrkt með upptöku evrópsks regluverks í gegnum EES, duga ekki alltaf gegn svona háttsemi.
Það getur verið erfitt að sanna að kaupandi sé markaðsráðandi eða að einstök hótun brjóti gegn samkeppnislögum. Minni birgir hugsar sig líka tvisvar um áður en hann kvartar undan fyrirtæki sem annast stóran hluta af sölu hans.
ESB hefur því sett sérstakar reglur gegn óréttmætum viðskiptaháttum í landbúnaðar- og matvælakeðjunni. Þær banna meðal annars einhliða breytingar á samningsskilmálum, skil óseldra matvæla án greiðslu þegar ekki hefur verið samið um slíkt og hefndaraðgerðir gegn birgi sem reynir að halda fram rétti sínum.
Það sem ég lýsti hér er nánast kennslubókardæmi um þá háttsemi. Við höfðum samið um að enginn skilaréttur væri á kjötinu. Þegar við kröfðumst þess að staðið yrði við samninginn var okkur hótað því að allar aðrar vörur okkar yrðu teknar úr verslunum keðjunnar.
Eftir að hafa starfað lengi á þessum markaði sem ungur maður veit ég líka að þetta var ekkert einsdæmi. Svona geta kaupin einfaldlega gengið fyrir sig á litlu eyjunni okkar.
Þessar sérreglur ESB hafa ekki verið teknar upp hér á landi. Með ESB-aðild yrði Ísland hins vegar bundið af reglum sem eiga að verja bændur, framleiðendur og minni birgja gegn valdi stórra verslanakeðja.
Með aðild værum við því ekki aðeins að opna íslenska matvælamarkaðinn fyrir meiri samkeppni. Við værum um leið að styrkja stöðu minni íslenskra framleiðenda gagnvart fákeppninni hér heima.
Því er gjarnan haldið fram að ESB-aðild þýði aðeins að íslenskir framleiðendur þurfi að mæta meiri samkeppni.
En þeir þurfa líka vernd gegn fákeppninni hér heima.
ESB-aðild leysir hana ekki sjálfkrafa. Við þurfum áfram öflugt Samkeppniseftirlit og stofnanir sem þora að takast á við stærstu fyrirtækin.
En aðild myndi færa okkur inn á stærri markað, fjölga mögulegum birgjum og kaupendum og tryggja skýrari reglur gegn misbeitingu kaupendavalds.
Það er einmitt það sem íslenskur markaður þarf:
Fleiri valkosti, meiri samkeppni og minna vald í höndum örfárra fyrirtækja.
Höfundur er starfrænn hönnuður, fyrrum markaðsmaður og fylgjandi því að sjá hvað samningur við ESB fæli í sér.
