Það er lúmskur húmor í sagnaritun okkar að nákvæmlega á sama tíma og samtíminn reynir að rífast um framtíð Íslands á alþjóðavettvangi, skuli talsmenn fortíðarinnar standa á öndverðum meiði og kalla til vitnis menn sem hvíla undir margra alda gömlum torfi. Umræðan um Evrópusambandið á Íslandi hefur nefnilega tekið á sig nánast spíritíska mynd. Þegar nýfrjálshyggjunnar postular og fyrrverandi þjóðhöfðingjar falla í pólitíska faðma til að verja hið svokallaða „óskoraða fullveldi“, er eins og þeir séu ekki að tala við lifandi fólk, heldur að reyna að halda miðilsfundi með Jóni Sigurðssyni, Snorra Sturlusyni og Einari Eyjólfssyni Þveræingi.
En það er hættulegt að kalla til drauga fortíðarinnar ef maður ætlar sjálfur að sitja að ránsfengnum. Eins og sagan sýnir, þá eiga forfeðurnir það til að svara í sömu mynt þegar þeir sjá að hugtök eins og „frelsi“ og „sjálfstæði“ eru notuð sem brynju fyrir hagsmunapot, aflandsgullgerð og kerfislægan þjófnað á almannaeignum.
1. Íslandsmorð á víðivöxnu landi – Þegar lögfræðin mætir veruleikanum
Í nýlegri sagnfræðigreiningu hefur verið bent á að hin fræga lýsing Ara fróða á Íslandi við landnám, að það hafi verið „viði vaxið milli fjalls og fjöru“, hafi sennilega verið mislesin í gegnum aldirnar. Líklegra er að Ari hafi skrifað að landið væri víði vaxið. Þetta breytir öllu. Hér var ekki verið að rita rómantíska náttúrulýsingu um skógarilm, heldur hreinræktaða lögfræði: Lýsingu á ónumdu, óröskuðu landi þar sem byggð og stjórnskipun var lögmæt og möguleg. „Milli fjalls og fjöru“ táknaði það svæði þar sem lífvænleg samfélög gætu þrifist og þróast undir sameiginlegum lögum.
Hver yrði þá dómur Ara fróða og herra Brynjólfs biskups Sveinssonar yfir þeirri pólitísku elítu sem hefur gert þetta sama land að lokuðu einkahúsnæði fyrir fáeina útvalda?
Ef við ímyndum okkur að þeir félagar, herra Ólafur Ragnar Grímsson og dr. Hannes Hólmsteinn Gissurarson emeritus, flýðu raunveruleikann til að stofna sitt eigið prívat ríki — Lýðveldið Hókus Pókus — þar sem þeir gætu haldið sínar blaðlausu ræður og dásamað frjálsa markaði án fólks, yrðu þeir fljótt minntir á að enginn flýr söguna. Fortíðin er ekki dauð; hún er ekki einu sinni liðin.
2. Þegar spillingin mætir sögulegri hefnd
Ef talsmenn hinnar séríslensku einangrunarstefnu teldu sig geta setið einir að auðæfum sínum í afskekktri paradís, lausir við „þjóðaratkvæðagreiðsluþvælu“ og regluverk siðaðra þjóða, þá yrði sú paradís fljótt að martröð. Inn í hið lokaða hásæti þeirra myndu draugar fortíðarinnar þyrpast.
Söguleg áminning: Þær kynslóðir sem byggðu þetta land og hönnuðu réttarsögu þess litu aldrei á auðlindir sem persónulega eign fárra forréttindamanna. Skattar til biskupsdæma og konungsvalds voru trygging fyrir því að samfélagið virkaði sem heild.
Ef nýju víkingarnir ætluðu að halda því fram að þeir einir ættu öll fiskimiðin og alla innviðina án þess að svara til ábyrgðar, myndi gamla siðferðið ranka við sér. Í hinu forna samfélagi voru refsingar þeirra sem sviku heildina og rændu almannahag ekki dregnar úr lagabókum nútímans; þær voru líkamlegar, miskunnarlausar og endanlegar. Afhöfðun á Þingvöllum eða hinn hrottalegi blóðörn voru örlög þeirra sem rufu grið samfélagsins. Þess vegna vitnar Herra Ólafur Ragnar Grímsson fv. forseti lýðveldisins oft í hina grimmu en rómantísku víkingatíma þar sem engin miskunn var gefin.
Jafnvel þeirra eigin bakhjarlar í Sjálfstæðisflokknum myndu snúast gegn þeim. Flokksvélin, sem hefur eignað sér og verndað íslenska kvótakerfið undir því yfirskini að verið sé að verja þjóðarhag, myndi aldrei líða að tvær hugmyndafræðilegir prímadonnur sætu einir að ránsfengnum á sinni eigin eyju. Kerfið þrífst á því að deila út gæðum til réttra aðila innan klíkunnar; sá sem ætlar að halda öllu fyrir sig verður fljótt gerður að útlagi í eigin ríki og hlýtur hin hræðilegustu örlög.
3. Lexía Einars Þveræings – Raunverulegt fullveldi eða óttinn við borðið?
Árið 1024 flutti Einar Eyjólfsson Þveræingur fræga ræðu á Alþingi þar sem hann mælti gegn því að Íslendingar gæfu Ólafi konungi digra Grímsey eða gengjust undir skattland hans. Þessi ræða hefur í margar kynslóðir verið notuð sem vopn í höndum þeirra sem vilja halda Íslandi utan alþjóðlegs samstarfs. En þar liggur hinn mikli misskilningur. Einar Þveræingur var ekki að mæla með því að Íslendingar ættu að gerast „silfurskottur sem þola ekki ljósið“ og laumast með veggjum í alþjóðamálum. Hann var að verja rétt Íslendinga til að setja sér eigin lög og stýra eigin málum — réttinn til að vera virkir gerendur en ekki undirsátar.
Nákvæmlega þar liggur hringlandinn í málflutningi nútíma andstæðinga Evrópusamvinnu. Með því að viðhalda EES-samningnum í óbreyttri mynd höfum við valið það sem Ólafur Ragnar sjálfur kallaði árið 1992 „hjáleiguna“. Við sitjum úti á gangi, gjóandi augum í gegnum skráargatið á reglugerðir sem við innleiðum athugasemdalaust, á meðan við afþökkum að fá sæti við borðið og nýta atkvæðis- og neitunarvald okkar.
Þetta er ekki fullveldi. Þetta er flótti frá ábyrgð. Það er ótti við að mæta til leiks þar sem gagnsæjar leikreglur gilda, þar sem tollabandalög vernda smáþjóðir í viðsjárverðri veröld, og þar sem innlendir einokunartollar og okurvextir verða ekki lengur varðveittir í nafni „íslenskrar sérstöðu“.
4. Lokaorð - Buddan eða pappírarnir?
Eins og dansk-afríski ráðgjafinn Kirstine Chege benti réttilega á í skrifum sínum, þá glatar samfélag ekki menningu sinni þegar það hættir að skapa, heldur þegar það hættir að varðveita það sem var þess virði að skapa. Við höfum skyldur sem ráðsmenn — forvaltere — gagnvart komandi kynslóðum. Sú skylda felst ekki í því að loka landinu inni í hugmyndafræðilegu glerbúri frjálshyggjunnar eða þjóðernisrembings til að vernda hagsmuni þeirra sem hafa átt og stjórnað öllu.
Raunveruleiki lífsins á Íslandi er nefnilega ekki í ræðustólum fyrrverandi forseta eða í bókum prófessora emeritus sem aldrei hafa migið í saltan sjó. Hann er í buddu fólksins sem reynir að kaupa mat fyrir börnin sín og reynir að fóta sig á hrundum húsnæðismarkaði í einu ríkasta landi heims.
Þeir sem svíkja þjóð sína með því að ræna hana tækifærunum til að taka þátt í farsælasta friðar- og viðskiptabandalagi Evrópu — á sama tíma og þeir verja kerfi sem blæðir almenningi — munu á endanum þurfa að mæta sögunni. Þegar draugar fortíðarinnar mæta til leiks við skráargatið, verður enginn aflandsreikningur eða blaðlaus mælskulist nógu sterk til að verja þá sem stálu þjóðarauðlindunum og skildu eftir fúna innviði handa komandi kynslóðum. Ruglið og fáránleikinn getur ekki náð hærri hæðum, en fallið verður þeim mun harðara.
Höfundur er byggingarverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.
