Það eru mikil vonbrigði að frumvarp til nýrra heildarlaga um barnavernd skyldi ekki ná fram að ganga á nýafstöðnu þingi. Frumvarpið hafði verið afgreitt úr velferðarnefnd og nefndarálit lá fyrir. Frumvarpið hafði verið afgreitt úr velferðarnefnd, nefndarálit lá fyrir og aðeins þingleg afgreiðsla málsins var eftir. Frumvarpið var hluti af þinglokasamningum og meirihlutinn gekk út frá því að afgreiðslu málsins yrði lokið með öðrum þinglokamálum.
Þess vegna kom það mörgum á óvart þegar í ljós kom að stjórnarandstöðuflokkarnir voru tilbúnir að leggjast í málþóf til að koma í veg fyrir framgang málsins. Að lokum dagaði málið uppi við þinglok.
Óljós rök
Það lá ekki skýrt fyrir hvers vegna stjórnarandstöðuflokkarnir vildu ekki hleypa frumvarpinu áfram. Gagnrýni þeirra beindist ekki að einstökum ákvæðum eða breytingum sem þyrfti að gera. Þess í stað heyrðust sömu rök og oft áður; að málið væri stórt og flókið, þyrfti meiri tíma, frekari yfirferð og mögulega ítarlegri greiningar og gögn.
Einstaka þingmaður gekk svo langt að kalla frumvarpið vanbúið án þess að skýra nánar í hverju sá vanbúnaður fælist. Aðrir sögðu einfaldlega: „Það var ekki ég sem vildi tefja.“ Það var því erfitt að átta sig á því hvað stóð raunverulega í vegi fyrir því að ljúka málinu.
Allt nema vanbúið
Frumvarpið var sannarlega ekki vanbúið. Það hafði verið í undirbúningi árum saman og til meðferðar í velferðarnefnd frá því í mars. Á þeim tíma fór fram umfangsmikið samráð, fjölmargir gestir komu fyrir nefndina og fundað var ítrekað með fulltrúum mennta- og barnamálaráðuneytisins.
Við þinglega meðferð málsins voru gerðar fjölmargar breytingar, bæði að frumkvæði ráðuneytisins og meirihluta nefndarinnar, til að koma sem best til móts við málefnalegar athugasemdir. Nánast allir umsagnaraðilar voru sammála um að mikilvægt væri að ljúka málinu svo þær réttarbætur sem frumvarpið fól í sér gætu tekið gildi sem fyrst. Öll gögn málsins eru aðgengileg á vef Alþingis og þar má sjá bæði umsagnirnar og þær breytingar sem gerðar voru við þinglega meðferð þess. En hvað þýðir þessi niðurstaða í raun fyrir börnin?
Afleiðingar mótstöðunnar
Það sem nú tefst eru ekki aðeins ný lög heldur mikilvægar réttarbætur fyrir börn í viðkvæmri stöðu. Frumvarpið styrkti meðal annars réttaröryggi barna, setti fram skýrar reglur um neyðarvistanir og þvingunaraðgerðir og kvað á um bætta upplýsingamiðlun milli þeirra sem bera ábyrgð á velferð barna. Með frumvarpinu átti að efla réttindi barna í fóstri, fatlaðra barna og tryggja áframhaldandi stuðning við ungmenni eftir 18 ára aldur þegar þörf er á.
Þetta eru ekki formsatriði eða tæknilegar lagabreytingar. Markmiðið var að börn fengju skýrari réttindi, aukna vernd og markvissari þjónustu þegar mest á reynir. Vegna tafa málsins þurfa þessi börn áfram að reiða sig á kerfi sem víðtæk samstaða hefur verið um að þurfi að styrkja.
Börnin með fjölþættan vanda
Ein mikilvægasta breyting frumvarpsins var að leggja skýran lagagrundvöll að aukinni ábyrgð ríkisins á þjónustu við börn með fjölþættan og flókinn vanda sem þarfnast þriðja stigs þjónustu. Um er að ræða fámennan hóp barna sem vegna alvarlegra þroska-, geðrænna eða félagslegra erfiðleika eða afleiðinga ofbeldis og vanrækslu þarf langvarandi og sérhæfða þjónustu, oft utan heimilis.
Samkomulag um þessa breytingu var undirritað af ríki og sveitarfélögum í mars á síðasta ári. Ríkið hyggst verja um þremur milljörðum króna til verkefnisins og taka þannig við hluta þeirrar þjónustu sem sveitarfélög hafa hingað til borið ábyrgð á. Markmiðið var ekki aðeins að létta fjárhagslega á sveitarfélögum heldur einnig að tryggja að þessi viðkvæmi hópur barna hefði aðgang að sérhæfðri þjónustu á ábyrgð ríkisins, óháð búsetu.
Sveitarfélög hefðu viljað að yfirfærslan næði til stærri hóps barna, en breytingin felur engu að síður í sér verulega tilfærslu ábyrgðar og kostnaðar frá sveitarfélögum til ríkisins.
Mikilvægum réttarbótum hefur verið slegið á frest. Fyrir barn með fjölþættan vanda sem þarfnast þriðja stigs þjónustu getur þetta þýtt lengri bið eftir sérhæfðri þjónustu sem ríkið átti samkvæmt frumvarpinu að taka ábyrgð á. Á meðan lagagrundvöllurinn hefur ekki verið lagður ræðst þjónustan áfram af getu og úrræðum þess sveitarfélags sem barnið býr í. Þá er hætta á að ákvarðanir dragist, þjónustan verði ósamfelldari og bið eftir viðeigandi úrræðum lengist.
Það er einmitt þess vegna sem frestun umbótanna skiptir máli. Bættri þjónustu og skýrari ábyrgð er slegið á frest.
Nauðsynlegur undirbúningstími
Í frumvarpinu var gert ráð fyrir að lögin tækju gildi hinn 1. janúar 2027. Samhliða áttu nokkrar mikilvægar reglugerðir að taka gildi. Þar á meðal reglugerð sem útfærir aukna ábyrgð ríkisins á þjónustu við börn með fjölþættan vanda.
Samkvæmt upplýsingum frá mennta- og barnamálaráðuneytinu þarf um sex mánaða undirbúning frá samþykkt laganna þar til þau geta tekið gildi. Ekki er hægt að skipa nefndir, ráða starfsfólk eða hefja uppbyggingu nýrrar þjónustu fyrr en lagagrundvöllurinn er fyrir hendi. Nú frestast sá undirbúningur um marga mánuði og þar með einnig þær umbætur sem frumvarpinu var ætlað að tryggja.
Auðvitað á stjórnarandstaðan rétt á uppbyggilegri gagnrýni á frumvörp og leggja til breytingar. Það er eðlilegur hluti lýðræðisins. En þegar ítarlegri meðferð máls sem snertir börn í viðkvæmri stöðu er lokið og fulltrúar allra flokka hafa komið að þeirri vinnu verður líka að horfa til þess sem tapast með hverjum mánuði sem líður.
Í barnavernd hafa tafir á þjónustu afleiðingar. Þær geta þýtt lengri bið eftir vernd, þjónustu og skýrari réttindum fyrir þau börn sem þurfa mest á aðstoð samfélagsins að halda. Þess vegna skipti máli að frumvarpið fengi afgreiðslu á vorþingi. Börn í viðkvæmri stöðu hafa einfaldlega ekki efni á því að bíða.
Kolbrún Áslaugar Baldursdóttir
þingkona Flokks fólksins
