Dr. Sigurður Gylfi Magnússon, sagnfræðiprófessor við Háskóla Íslands, rifjaði í færslu á Facebook í gær upp ræðu sem Ólafur Ragnar Grímsson, þá forseti, flutti á fundi hjá Sagnfræðingafélaginu 10. janúar 2006, þar sem hann lofsöng útrásarvíkingana og tíndi til tíu ástæður þess að Íslendingar væru svo miklu betri og klárari en allir aðrir. Sigurður Gylfi birti sama daginn pistil á kistan.is, sem ekki er lengur í loftinu, þar sem hann fór hörðum orðum um málflutning forsetans. Í gær birti hann pistilinn í heild á Facebook og benti á að inntakið í ræðu Ólafs Ragnars á stofnfundi Nei-samtakanna „Áfram Ísland“ á dögunum var nákvæmlega það sama og þegar hann lofsöng útrásarvíkingana í janúar 2006 og sagði okkur Íslendinga miklu betri og fremri öllum öðrum. Meðal þeirra sem fagna upprifjuninni er Egill Helgason sem skrifar: „Þörf upprifjun á þessu rugli.“
Hér á eftir fer pistill Sigurðar Gylfa frá 2006 í heild:
„Við“ erum frábær!
Sagnfræðingafélag Íslands fór vel af stað með nýja röð hádegisfunda félagsins sem ber yfirskriftina: Hvað er útrás? Það var sjálfur forseti Íslands, Ólafur Ragnar Grímsson sem reið á vaðið með fyrirlestur sem bar heitið: „Útrásin: Uppruni – Einkenni – Framtíðarsýn.“ Salurinn í Þjóðminjasafni Íslands var þéttsetinn þegar forsetinn hóf lestur sinn. Ólafur Ragnar hafði áður flutt frægar ræður í útlöndum um ágæti Íslendinga sem birtar voru í blöðum í kringum aldamótaárið og mörgum þótti undarlegar, einkum fyrir þá upphöfnu sýn sem þar kom fram. Það biðu því margir örugglega eftir því hvort nú mætti vænta nýrra áherslna í málflutningi forsetans, sérstaklega eftir fréttir síðustu mánaða af hinu svonefnda „útrásarliði“.
Því miður lá nákvæmlega sama hugsun að baki fyrirlestrinum sem Ólafur Ragnar flutti nú hjá Sagnfræðingafélaginu í þetta skiptið. Hugmyndafræðin sem hugsun hans og orðræða hvílir á er rædd í inngangskafla mínum í bókinni Burt – og meir en bæjarleið sem var fimmta Sýnisbók íslenskrar alþýðumenningar og nefndist „Sársaukans land“. (Sjá einkum blaðsíður 19-22 og 68-69). Þar vitna ég meðal annars í ræðu Ólafs Ragnars sem hann flutti í Los Angeles árið 2000 og birtist í Morgunblaðinu í þýðingu Steingríms Pálssonar fyrrverandi starfsmanns fjármálaráðuneytisins. Kaflinn sem hér birtist varpar ljósi á nákvæmlega sömu atriði og var uppistaðan í málflutningi forsetans hjá Sagnfræðingafélaginu fyrr í dag:
„Íslendingar hafa vissulega orðið fyrir miklum áhrifum frá fordæmi landnámsmannanna sem, fyrir meira en þúsund árum, leituðu nýrra landa til þess að geta verið sínir eigin herrar. Þeir ákváðu síðan af fúsum og frjálsum vilja að stofna fyrsta lýðræðislega þjóðveldið í heiminum sem laut lagalegri stjórn með hið forna þing, Alþingi, sem miðstöð. Þetta hugarfar landsfeðranna og -mæðranna, hugarfar landkönnuða og uppfinningamanna, hefur mótað uppeldi þeirrar nýju kynslóðar sem nú skapar eitt af athyglisverðustu nútímasamfélögum í heiminum, samfélag sem notar tækni til þess að ná einu hæsta mögulega lífsgæðastigi sem hægt er.“ (Sjá Steingrímur Pálsson, „Íslendingar hæddir í Los Angeles?“ Mbl. 23. júlí 2000, bls. 30).
Ræðan birtist fyrst á ensku á vefritinu: strik.is. Steingrímur var einn af þeim mörgu sem blöskraði það sem hann nefndi „yfirlæti og miklun Íslendinga“ að hann sá sig knúinn til að vekja athygli á ræðunni. Í dag var umræðuefnið „útrásin“ og þar leitaði forsetinn skýringa á hvers vegna „við“ hefðum náð svo góðum árangri í útlöndum á nánast öllum sviðum. Nefndi hann þar til sögunnar 10 mikilvæga eiginleika sem finnast í fari „okkar“, að því er hann taldi:
a) Vinnusemi (frá því að þurfa standa vaktina í gamla bændasamfélaginu).
b) Áherslu á árangur en ekki feril þess sem vinnur verkið (hvenær getur þú lokið verkinu?).
c) Að taka áhættu (samanber sjómennskan).
d) Skrifræðið flækist ekki fyrir vegna smæðar samfélagins.
e) Traust milli fólks („við“ þurfum ekki að gera samninga okkar á milli þar sem traustið ríkir hér á landi).
f) Myndun samstarfshópa auðveld, hópa sem vinna náið og markvisst saman.
g) Íslenski athafnastílinn, karlinn í brúnni vinnur með fólkinu.
h) Arfleifðin (víkingaeðlið).
i) Mannorðið er dýrmætt („við“ metum mannorð okkar meira en fólk í stærri samfélögum).
j) Áhersla á sköpunargáfu (samanber orðið athafnaskáld).
Ólafur Ragnar benti á að þessa eiginleika Íslendinga tíndi hann gjarnan til þegar hann flytti fyrirlestra eins og í Harvard háskólanum eða hjá alþjóðastofnunum eða félagasamtökum í New York, Washington, Kaupmannahöfn, London eða annars staðar í heiminum. Ég verð að viðurkenna að það fór léttur hrollur um mig við tilhugsunina við að þessi lofræða væri flutt um „útrásina“. Mig undrar það metnaðarleysi sem kemur fram í þessari upptalningu, þá grunnhyggni sem felst í skjallinu sem „útrásarliðið“ er ausið, og hvernig hægt sé að neita sér um að horfa til þeirra augljósu gagnrýni sem framganga þess býður upp á – jafnvel þó að það sé forsetinn sem hafi orðið.
Ræða Ólafs Ragnars var nefnilega pólitísk ræða. Hann skipar sér í flokk með þeim hópi fólks sem nefnast nýkapitalistar og hafa verið á sveimi um heiminn allt frá síðari hluta níunda áratugarins og fram til dagsins í dag. Í kjölfar Reagan tímans í Bandaríkjunum lék þessi lýður lausum hala, ruddist inn í rótgróin fyrirtæki og splundruðu þeim og gengu út með ofsagróða. Eftir sátu oft tugþúsundir starfsmanna sem unnið höfðu hjá þessum sömu fyrirtækjum með sárt ennið og atvinnulaust. Hollywood framleiðendur hafa gert þessu tímabili í sögu heimsins – tímabili græðginnar – ágæt skil í myndum eins og Wall Street þar sem Michael Douglas lék aðalhlutverið ásamt fleiru góðu fólki.
Heldur forseti Íslands virkilega að þessir einstaklingar sem eru að ryðjast inn í fyrirtæki í útlöndum í nafni „Íslensku útrásarinnar“ og kaupa þau upp og selja svo aftur séu eitthvað öðru vísi innrættir vegna þess að þeir séu „strákarnir okkar“ – afkomendur víkinga, landkönnuða og uppfinningamanna, eins og hann komst að orði árið 2000?
Ég velti fyrir mér á þessum fyrirlestri í hádeginu í dag, þegar forsetinn var að telja upp þá eiginleika sem hann taldi sig finna í fari Íslendinga og að framan eru nefndir, hversu stórt hlutverk minnimáttarkenndin léki í skýringum ráðamanna – og reyndar einnig fjölmiðlafólks – á ágæti Íslendinga. Ég er ekki frá því að hún hafi verið allt að því yfirþyrmandi þáttur í málflutningi Ólafs Ragnars Grímssonar í hádeginu hjá Sagnfræðingafélagi Íslands.
Hér má sjá færslu Sigurðar Gylfa í heild, ásamt athugasemdum við hana:
