Sumarfríið er tími smáframkvæmda á heimilinu, þar sem farið er í gegnum skápa og hillur sem geyma gersemar á borð við ómissandi leggings frá 2016 og ungbarnaföt sem börnin mín vilja kannski fá fyrir sín börn einhvern daginn. Ekki nokkur manneskja af minni kynslóð hefur geymslupláss í svona rugl og þar er ég sjálf engin undantekning. Kosturinn við þessa söfnunaráráttu er að í mokstrinum gefst tækifæri til að spæna sig í gegnum hljóðbækur og tónlist. Í þessari tiltekt hef ég enduruppgötvað hljómsveitina U2.
U2 hefur alltaf verið sakbitin sæla. Þetta var uppáhalds hljómsveit kennarans míns í fjórða bekk í Rimaskóla. Síðan gáfu þeir út hvern slagarann af fætur öðrum um aldamót og því fór ekki alveg saman við tvítuga hipsterann árið 2006 að deila tónlistarsmekk með ellihrumu fertugu fólki. Ég setti því Bono á hilluna og hlakkaði til að verða miðaldra, svo að ég gæti hlustað á þetta án þess að skammast mín.
Tuttugu árum seinna minnir Spotify mig á loforðið sem ég gaf mannréttindasinnuðu Írunum. En það er eiginlega búið að slaufa þessu bandi. Þeir eru einfaldlega of umdeildir, of pólitískir, og hinn moldríki Bono með öll sín áhrif og stöðuga viðveru í poppmenningunni er orðinn hræsnari. Hann flýgur um á einkaþotum og predikar gegn fátækt. Útgáfufyrirtæki sveitarinnar flutti hluta af réttindum sínum til Hollands vegna hagstæðari skattareglna.
Ef þú hefur rödd sem nær til hundraða milljóna manna og getur haft meiri áhrif en meðalþjóðarleiðtoginn, hvað áttu þá að gera við þessa hana? Ef þú hefur athygli til að vekja athygli á hungursneyð, stríðsátökum eða mannréttindabrotum, ber þér þá siðferðisleg skylda til að reyna að gera eitthvað? Eða ertu stikkfrí starfsins vegna, fellur þetta utan hlutverks listamannsins?
Hljómsveitin varð til í Dublin þegar átökin í Norður-Írlandi stóðu sem hæst. U2 neitaði að taka afstöðu með ofbeldi frá nokkurri hlið, fordæmdi sprengjuárásir IRA, hefndaraðgerðir breska hersins og hvatti til friðar og sátta. Þegar IRA framdi sprengjuárás í Enniskillen árið 1987 flutti Bono ræðu á tónleikum og sagði byltingunni að fara til fjandans. Fjöldi laga með U2 eru í senn tónlist og pólitískt ákall. „Sunday Bloody Sunday“ var til dæmis túlkað sem þjóðernissöngur gegn Bretum, en hljómsveitin hafnaði þeirri túlkun og sagði lagið vera ákall gegn hringrás ofbeldis.
U2 hefur þó vissulega tekið afstöðu. „Walk On“ var samið til heiðurs lýðræðisbaráttukonunni Aung San Suu Kyi, sem þá sat í stofufangelsi í Búrma vegna baráttu sinnar gegn herforingjastjórninni. Lagið varð svo pólitískt umdeilt að platan „All That You Can't Leave Behind“ var bönnuð í landinu og þeir sem reyndu að flytja hana inn gátu átt yfir höfði sér margra ára fangelsisdóm. Þegar Aung San Suu Kyi sætti síðar harðri gagnrýni fyrir afstöðu sína til ofsókna gegn Rohingya-fólkinu breyttu U2 tileinkun lagsins þannig að hún beindist að Rohingya-fólkinu í stað hennar.
Helstu rökin fyrir því að listamenn „eigi bara að skapa list“ eru að listinni beri að standa sjálfstæð og gildi hennar felist í því að hún sé ekki áróður eða pólitískt verkfæri. Þegar listamaður verður talsmaður ákveðins málstaðar fer listin í annað sæti og getur farið að þjóna öðrum tilgangi en sínu eigin listræna gildi. En svo má deila um það hvort til sé list sem er ekki pólitísk. Ég tel að svo sé ekki, hver svo sem ætlun listamannsins er. Ekkert verður til í tómi.
Þá má benda á að í frægð felst engin sérþekking og það að geta samið frábæra tónlist þýðir alls ekki að viðkomandi hafi þekkingu á utanríkismálum, efnahagsmálum eða lýðheilsu. En með þeim rökum er líka lítið gert úr öllum aktívisma, ef maður þarf að vera sérfræðingur til að taka þátt. Þó þarf að gæta þess að ofurfrægð getur kæft umræðuna. Ef stærsta poppstjarna heims tekur afstöðu í einhverju máli geta milljónir manna fylgt skoðuninni vegna persónunnar en ekki röksemdanna. Á sama tíma virðist frægt fólk lenda í þeirri ómögulegu stöðu að vera gagnrýnt bæði fyrir að tala og fyrir að þegja.
Að lokum má benda á verndarhagsmuni gagnvart listinni sjálfri. Ef listamenn eru mjög pólitískir getur allt sem þeir gera verið lesið í gegnum pólitíska linsu. Á listin rétt á því að fá frið fyrir listamanninum? Þessi spurning hefur komið upp síðustu vikuna í aðeins öðru samhengi, í tengslum við andlát Megasar og umræðuna um hvort hægt sé að skilja að listina og listamanninn.
En ef einstaklingur hefur óvenjulega mikil áhrif, þá hlýtur að felast afstaða í þögninni. Ef fjöldi barna er drepinn í stríði og listamenn hafa raunveruleg áhrif til að bjarga mannslífum, trompar sú siðferðislega skylda ekki alla aðra hagsmuni á borð við gildi listarinnar og sölutölur? Sagan á óteljandi dæmi um listamenn sem hafa haft gríðarleg áhrif á samfélagið, allt frá Bob Dylan og Ninu Simone til Fela Kuti og já, Bono.
Þessi áhrif eru ekki aðeins pressa heldur líka mælanleg. Bono tók þátt í Jubilee 2000-hreyfingunni sem krafðist þess að ósjálfbærar skuldir fátækustu ríkja heims yrðu felldar niður. Hann fundaði með fjölda þjóðarleiðtoga og niðurstaðan varð meðal annars sú að yfir 100 milljarðar Bandaríkjadala af skuldum voru felldir niður á fyrstu árum aldarinnar. Rannsóknir benda til þess að það hafi gefið mörgum ríkjum svigrúm til að verja meira fé í heilbrigðisþjónustu og menntun. Þá er Bono meðstofnandi ONE og (RED), sem hafa aflað hundraða milljóna dala til baráttunnar gegn HIV, berklum og malaríu. Þessi listi er langt frá því að vera tæmandi, en hann sýnir að áhrifin eru raunveruleg og hafa bjargað mannslífum.
Bono er óþolandi. Ekki endilega vegna þess að hann hefur rétt fyrir sér (eða rangt fyrir sér), heldur vegna þess að hann hagar sér eins og frægðin sé ekki bara forréttindi heldur skylda. Og eftir stendur spurningin sem enginn hefur svarað. Er frægðin bara forréttindi eða fylgir henni siðferðisleg ábyrgð?
