Í stórmerkilegri grein, sem birtist í Morgunblaðinu á mánudaginn, bendir Torben Foss, fyrrverandi ráðuneytisstjóri norska sjávarútvegsráðuneytisins og fulltrúi í samninganefndum Norðmanna um EES og ESB aðild 1994, á það að vitaskuld mun Ísland ekki tapa ráðstöfunarrétti yfir þeim fiskveiðiauðlindum sem það nýtir nú þegar við aðild að ESB. Torben var jafnframt ráðgjafi ríkisstjórnar Íslands þegar Ísland sótti um aðild að ESB og í viðræðunum fram til 2013.
Þá greinir Torben einnig frá því að Ísland hafi sérstöðu þegar kemur að fiskveiðum og að ESB virði þá sérstöðu: „Flestir þeir stofnar sem veitt er úr við Ísland eru að fullu eða svo gott sem að fullu á forræði Íslands. Þetta skýrist af þeirri staðreynd að íslenska landgrunnið er afmarkað vistsvæði. Í aðildarviðræðunum sem fram fóru fyrir tíu árum létu fulltrúar ESB meira en að því liggja að ESB gæti fallist á að heildarafli úr íslenskum stofnum yrði ákveðinn í Reykjavík.“
Eyjan hafði samband við Torben og ræddi við hann um grein hans og stöðu Íslands gagnvart ESB. Hann ítrekaði að samningamenn ESB hefðu gengið langt í að staðfesta að heildarafli úr íslenskum fiskstofnum verði ákveðinn í Reykjavík en ekki Brussel. Ekki hefði komið til þess að það yrði staðfest með formlegum hætti vegna þess að sjávarútvegskafli samningsins hefði aldrei verið opnaður, m.a. vegna andstöðu ráðherra málaflokksins við aðild Íslands að ESB.
Hins vegar hefðu samningamenn ESB bent á þá staðreynd að bæði Kanaríeyjar og Madeira hefðu fengið áþekka lausn um úthlutun heildarafla.
Aðspurður sagði Torben telja líklegt að Noregur myndi fylgja Íslandi inn í ESB en að það yrði á öðrum forsendum eða öðrum rökum. „Ég þekki Ísland vel, en ég horfi á það úr fjarlægð. Ég hef áhyggjur af því að Ísland, með engar eða litlar eigin varnir, sé svo berskjaldað á þessari öld að hernaðarleg rök ættu að hvetja mjög til inngöngu í ESB.
Fyrir Noreg er þetta svolítið öðruvísi. Við erum, við erum að vígbúast mikið á vissan hátt, en við munum aldrei geta staðist árás og við munum líka þurfa bandalög. En það sem er mikilvægt fyrir Noreg er að þá munu Eftirlitsstofnun EFTA og EFTA-dómstóllinn í Lúxemborg veikjast mjög og missa jafnvel ásýnd sína á vissan hátt, það yrði ekki trúverðugt kerfi. Það yrði veiking á því, en það verður ekki algjör nauðsyn að ganga í Evrópusambandið ef Ísland gengur í það.“
Torben segist vænta þess að Ísland muni fá mjög hagfelldan aðildarsamning fari svo að gengið verði aftur til viðræðna í kjölfar þjóðaratkvæðagreiðslunnar í ágúst. Hann segist telja sjávarútvegsmálin einna mikilvægust fyrir Ísland í aðildarsamningum. Eitt sé að í samningnum sé skýrt kveðið á um yfirráð Íslands yfir öllum íslenskum fiskstofnum. Þetta sé atriði sem Norðmenn fengu fram í sínum aðildarsamningi 1994. Hann bendir á að hver aðildarsamningur verður hluti af stofnskrá ESB og sé þar með óbreytanlegur án samþykkis allra aðildarríkja, þar með talið viðkomandi ríkis.
Hann telur einnig mikilvægt fyrir Ísland að halda fast í búseturegluna sem fékkst sem varanleg undanþága við gerð EES-samningsins. Hún felur í sér að eigendur útgerða á Íslandi verða að hafa búsetu á Íslandi. Þetta þýði að erlendir aðilar geti ekki komið og sölsað undir sig íslenskar útgerðir eins og gerst hafi víða í Evrópu þar sem nokkrar risaútgerðir séu að verða ráðandi, meðal annars ein íslensk, Samherji, sem á útgerðir í Evrópu. Torben kom sem lögfræðingur að einhverjum kaupum Samherja á evrópskum útgerðum.
Torben Foss sagði að fyrir utan hans eigið heimaland, Noreg, hafi hann mestan áhuga á Íslandi og Færeyjum og hann óskar okkur Íslendingum alls hins besta á þeirri vegferð sem fram undan er. Hann segist skila að fólk geti verið ósammála honum en hann standi við það sem ég hafi sett fram, bæði í greininni og þessu viðtali.
