Umræðan um ESB beinist mikið að sjávarútvegi og landbúnaði, enda skipta þessar atvinnugreinar miklu máli fyrir efnahagslíf landsins og hinar dreifðu byggðir. Minna hefur þó farið fyrir umræðu um aðra þætti sem íbúar landsbyggðarinnar láta sig ekki síður varða. Hér ræði ég nokkur atriði sem varða tækifæri sem full aðild að ESB gæti skapað fyrir sveitarfélög, fyrirtæki og íbúa landsbyggðarinnar.
Samheldnis- og byggðaþróunarstefna ESB
Markmið stefnunnar er meðal annars að draga úr efnahagslegum, félagslegum og landfræðilegum mismun milli svæða. Grunninn að stefnunni er að finna í 174.–178. gr. sáttmálans um starfshætti ESB. Í lokamálslið 174. gr. segir að athygli skuli meðal annars beina að dreifbýlum svæðum, eysvæðum og svæðum sem búa við alvarlega og varanlega náttúrulega eða lýðfræðilega annmarka.
Stefnunni er einkum hrint í framkvæmd með Evrópska byggðaþróunarsjóðnum (European Regional Development Fund, ERDF), Evrópska félagsmálasjóðnum (European Social Fund Plus, ESF+), Samheldnissjóðnum (Cohesion Fund) og fleiri fjármögnunarmöguleikum á vettvangi ESB. Jafnframt geta aðildarríki notið hagstæðra lána frá Evrópska fjárfestingarbankanum, en þess ber að geta að Ísland hefur þegar notið lána frá bankanum á grundvelli sérstakra samninga hans við EFTA-ríkin.
Samgöngur
Samgöngur eru meðal stærstu viðfangsefna byggðastefnu ESB. Samgöngustefna sambandsins miðar að því að byggja upp samþætt, öruggt og sjálfbært samgöngukerfi sem tengir aðildarríkin saman og tryggir greiðar flutningsleiðir fólks og varnings.
Mikilvægasta fjármögnunartækið á þessu sviði er Samtengisjóður Evrópu (Connecting Europe Facility, CEF), sem styður uppbyggingu samgönguinnviða innan hins samevrópska samgöngunets, TEN-T. Aðildarríki geta sótt um styrki til framkvæmda, undirbúningsrannsókna og nýsköpunarverkefna. Fyrir Ísland gæti þetta skapað viss tækifæri. Í aðildarviðræðum myndi Ísland líklega leitast við að fá Keflavíkurflugvöll, helstu vöruflutningahafnir og mikilvægar tengingar við Evrópu skilgreindar innan TEN-T og ef til vill fleiri flugvelli. Einnig gæti fengist fjármögnun til uppbyggingar hafna, flugvalla og annarra samgöngumannvirkja sem teldust hluti af TEN-T-netinu, þar á meðal jarðganga.
Óvíst er hins vegar að Ísland hefði sjálfkrafa aðgang að Samheldnissjóði ESB þar sem þjóðartekjur á mann eru of háar. Á móti mætti færa fyrir því rök að uppbygging samgöngumannvirkja sé sérstaklega kostnaðarsöm í stóru, strjálbýlu og harðbýlu landi með fáa íbúa svo sem á við um Ísland. Í aðildarviðræðum mætti leitast við að semja um sérstök aðlögunarúrræði eða tímabundinn stuðning vegna landfræðilegra aðstæðna, þótt auðvitað sé ekki á vísan að róa í því efni.
Heilbrigðisþjónusta
Þegar kemur að heilbrigðisþjónustu eru áskoranir dreifðra byggða vel þekktar. Langar vegalengdir, skortur á sérfræðingum og erfiðleikar við mönnun heilbrigðisstofnana hafa lengi verið viðvarandi vandamál. ESB tekur ekki ábyrgð á rekstri heilbrigðiskerfa aðildarríkjanna, en sambandið hefur á undanförnum árum aukið stuðning sinn við þróun heilbrigðisþjónustu við slíkar aðstæður.
EU4Health-áætlunin var sett á laggirnar eftir heimsfaraldur COVID-19 með það að markmiði að efla heilbrigðiskerfi Evrópu, bæta viðbúnað við farsóttum og stuðla að þróun stafrænna lausna. Ísland getur nú þegar tekið þátt í ákveðnum verkefnum áætlunarinnar, en aðild gæti aukið möguleika á þátttöku íslenskra stofnana í stærri samstarfsverkefnum, enda hefði Ísland þá fullan aðgang að öllum stjórntækjum og fjármögnunaráætlunum sambandsins.
Félagsleg málefni
Aðildarríki ESB hafa nýtt Evrópska félagsmálasjóðinn og Evrópska byggðaþróunarsjóðinn til að fjármagna geðheilbrigðisverkefni, starfsendurhæfingu, stuðningsbúsetu og uppbyggingu og þróun sérhæfðra félagslegra úrræða sem draga úr félagslegri einangrun í afskekktum byggðum. Fyrir Ísland gæti þetta orðið viðbót við innlenda fjármögnun, einkum í dreifðum byggðum þar sem sérhæfð þjónusta er víða takmörkuð.
Svipað á við um félagsþjónustu almennt. Sjóðir ESB eru þó fyrst og fremst hugsaðir til uppbyggingar, nýsköpunar og þróunar nýrra úrræða en ekki til daglegs reksturs sveitarfélaga. Stuðningur fælist fremur í auknum möguleikum sveitarfélaga, stofnana og félagasamtaka til að fjármagna þróunarverkefni og byggja upp sérhæfða þjónustu.
Ísland tekur þegar þátt í Interreg-samstarfsáætlunum ESB, sem er hluti af byggðarþróunaráætlun sambandsins, í gegnum EES-samninginn. Íslensk sveitarfélög, háskólar, stofnanir og fyrirtæki hafa þegar notið slíks stuðnings. Full aðild gæti þó aukið möguleika íslenskra aðila til þátttöku í fleiri verkefnum og styrkt stöðu þeirra við að leiða umfangsmeiri alþjóðleg samstarfsverkefni.
Landbúnaður
Þegar rætt er um landbúnaðarstefnu ESB (CAP) þarf að greina á milli tveggja þátta. Annars vegar viðskipti með landbúnaðarvörur og hins vegar stuðningskerfi við landbúnað.
Varðandi viðskipti með landbúnaðarvörur myndi aðild að ESB fela í sér þátttöku í sameiginlegum markaði sambandsins fyrir landbúnaðarvörur, nema um annað tækist að semja. Tollar á viðskiptum innan sambandsins hyrfu, sem líklega myndi leiða til lækkunar á verði landbúnaðarvara og íslenskir bændur þyrftu í ríkari mæli að keppa við framleiðendur frá stærri löndum. Skiljanlega hafa íslenskir bændur margir áhyggjur af þessu. Þó ber að geta þess að í staðinn myndu íslenskir bændur fá tollfrjálsan aðgang að markaði 450 milljóna neytenda. Í því felast margvísleg tækifæri.
Á hinn bóginn er sameiginlega landbúnaðarstefnan (CAP) eitt umfangsmesta stuðningskerfi heims við landbúnað og dreifbýli. Innan hennar er Evrópski landbúnaðarsjóðurinn fyrir byggðaþróun (European Agricultural Fund for Rural Development, EAFRD) sem hefur verið nýttur til að styðja nýliðun í landbúnaði, fjárfestingar í búrekstri, jarðrækt, matvælavinnslu, ferðaþjónustu, smáframleiðslu og samfélagsverkefni í dreifðum byggðum.
Einnig má hér minna á reynslu Finnlands, en þegar landið gekk í Evrópusambandið var viðurkennt að loftslagsskilyrði í norðurhluta landsins væru mjög frábrugðin aðstæðum víða annars staðar í Evrópu. Því var samið um sérstakan stuðning við búskap á norðlægum svæðum sem tekur mið af stuttum vaxtartíma, erfiðu loftslagi og löngum flutningsleiðum. Stuðningurinn byggist bæði á almennum reglum hinna sameiginlegu landbúnaðarstefnu og sérstökum ákvæðum sem samið var um í tengslum við aðild Finnlands árið 1995.
Nefna ber einnig að norðurhéruð Finnlands hafa um árabil notið verulegs stuðnings úr samheldnis- og byggðaþróunarsjóðum ESB vegna strjálbýlis og erfiðra náttúruskilyrða. Finnland er því eitt skýrasta dæmið um að samheldnisstefnan beinist einnig að afskekktum svæðum innan efnameiri aðildarríkja.
Menning
Menningarstarf er víða mikilvægur þáttur í hinum dreifðu byggðum. Auk Erasmus+ og Creative Europe hafa sveitarfélög og menningarstofnanir í aðildarríkjum ESB getað nýtt fjármögnun úr byggðaþróunarsjóðum til að endurnýja menningarhús, efla skapandi greinar og þróa menningartengda ferðaþjónustu. Fyrir íslenskar byggðir gætu slíkar fjármögnunarleiðir skapað aukin tækifæri til að efla menningarlíf og fjölbreytt atvinnulíf.
Niðurlag
Hér hefur verið stiklað á stóru að því varðar þau tækifæri sem Íslandi kynnu að bjóðast ef til fullrar aðildar kæmi og eru þau ekki tæmandi talin. Vitaskuld verður þó að gæta hófs í væntingum. Evrópusambandið tekur að sjálfsögðu ekki að sér rekstur íslensks velferðarkerfis. Ísland myndi áfram bera ábyrgð á samgönguinnviðum. Þá tekur ESB ekki yfir daglegan rekstur sveitarfélaga eða leysir fjárhagsvanda þeirra. Þessi málefni yrðu auðvitað áfram á ábyrgð Íslendinga eins og verið hefur. Flestir styrkir sambandsins eru sameiginleg fjármögnunarverkefni þar sem ríki, sveitarfélög eða stofnanir leggja sjálf til hluta kostnaðarins.
Þrátt fyrir þessar takmarkanir yrði full aðild næsta líklega til þess að opna aðgang að fjölbreyttari fjármögnunarleiðum og þar með skapað tækifæri til að hraða uppbyggingu innviða, efla hafnir og samgöngur, þróa ný úrræði í heilbrigðis- og félagsþjónustu og styðja menningu og fjölbreyttara atvinnulíf í hinum dreifðu byggðum landsins.
Fyrir íbúa landsbyggðarinnar er því full ástæða til að kynna sér nánar hvaða tækifæri felast í samheldnis- og byggðaþróunarstefnu Evrópusambandsins. Sá þáttur hefur hingað til verið mun minna ræddur hér á landi en efni standa til.
Höfundur er pófessor emeritus við Háskólann á Akureyri og hæstaréttarlögmaður hjá Thales-lögfræðiþjónustu
