Áður en útvarpið kom til sögunnar nutu alþýðufyrirlestrar hylli meðal hinnar fróðleiksþyrstu aldamótakynslóðar. Sumt af þessu efni var gefið út á bók. Þar á meðal voru erindi þau sem Sigurður Nordal flutti í Bárubúð veturinn 1918–1919 og nefndust „Einlyndi og marglyndi“. Hann hafði áður hlotið styrk til utanfarar úr sjóði Hannesar Árnasonar, kennara við Prestaskólann, til eflingar heimspekilegum vísindum á Íslandi. Hannes lést 1879 en styrkir úr sjóði hans voru bundnir því skilyrði að styrkþegi dveldi að lokinni utanför vetrarlangt í Reykjavík og flytti þar opinbera fyrirlestra.
Hannes Árnason taldi það hlutverk heimspekinnar „að bæta manninn“. Sigurður leggur út af þessum orðum og kveðst vilja með fyrirlestrum sínum „leggja lítinn stein í undirstöðu“ þeirrar listar sem kalla mætti „lífernislist“. Markmið hennar sé „að bæta manninn með því að kenna honum að þekkja sjálfan sig“. Lífið sé aðeins þess virði að lifa því þroskist maður persónulega en þroski felist í aukinni visku eða skilningi á veruleikanum. Kjarninn í hugsun Sigurðar er að maðurinn megi hvorki vera einn eða margir — hann verði að vera hvort tveggja í senn, einn og margir, því heimurinn sjálfur er einn og margur. Orðin einlyndi og marglyndi féllu að þessari hugsun eins of flís við rass.
Orðin einlyndi og marglyndi hafði Sigurður sett saman sjálfur áður en að komst að því að þau voru til í fornu máli — en þó í annarri merkingu. Sambærileg orð virtust ekki fyrirfinnast í öðrum málum sem var honum sífelld skapraun því honum var þar með fyrirmunað að skýra nógu nákvæmlega fyrir útlendum kunningjum hvað hann væri að skrifa. Alltént taldi hann engin önnur hugtök betur til þess fallin að skýra þekkingu og skilning okkar á veruleikanum en einlyndi og marglyndi.
Að hugsa á íslensku
Logi Gunnarsson, prófessor í heimspeki við Háskólann í Potsdam, gerir þessa fyrirlestra Sigurðar Nordal að umtalsefni í grein í nýjasta hefti Skírnis og telur að Sigurður hafi átt kollgátuna: nota eigi hugtökin einlyndi og marglyndi sem grunnhugtök í heimspeki í stað orðanna hugsun, skynjun og tilfinning. Niðurstöður Loga mega teljast allmerkar en væntanleg er önnur grein hans um efnið og bók á næsta ári.
Orðin einlyndi og marglyndi bera endinguna -lyndi sem gefur til kynna samspil hugsana og tilfinninga en Logi veltir því upp í lok greinar sinnar hvort það hafi skipt máli að Sigurður hugsaði um viðfangsefni sitt á íslensku. Niðurstaða Loga er sú að frumleiki Sigurðar verði ekki skilinn frá þekkingu hans á móðurmálinu. Það sé mikilvægt að Sigurður hafi hugsað um efnið á íslensku. Í bókinni sem væntanlega er á næsta ári ætlar Logi að miðla þessum hugtökum og skilningi á þeim á þýsku og ensku, samhliða íslensku.
Íslenskan sér á báti
Ég las á dögunum hina margverðlaunuðu bók David W. Anthony The Horse, the Wheel and Language sem fjallar um uppruna forfeðra okkar, indóevrópumanna, en Anthony tvinnir saman fornleifafræði og samanburðarmálfræði. Á sléttunum miklu norðan Svartahafs og Kaspíahafs bjó í fyrndinni fólk sem lét eftir sig minjar sem koma heim og saman við endurgerðan grunnorðaforða frumindóevrópsku.
Anthony rekur allrækilega sögu málbreytinga og tekur dæmi af faðirvorinu sem hljómar svo á hans móðurmáli, nútímaensku: „Our Father, who in heaven, blessed be your name.“ Ef við förum aftur til upphafs fimmtándu aldar hefðum við heyrt þetta orðað svo: „Oure fadir that art in heuenes, halwid be thy name.“ Og sé haldið enn aftar — til þess tíma er þeir Egill og Þórólfur voru prímsigndir á Englandi: „Fæader ure thu the eart on heofonum, si thin nama gehalgod.“ Málið líkist æ meira nútímaíslensku eftir því sem lengra er skyggnst.
Anthony segir málbreytingar jafnan svo miklar að tungumálin sem varðveist hafi að mestu óbrengluð síðastliðið árþúsund séu helst stirðnuð tungumál trúarbragða og lærdómsmanna — latína í vestri og sanskrít í austri. En hann bætir því við að íslensku sé „gjarnan getið sem dæmi um tungumál sem hafi tekið litlum breytingum á árþúsundi“. Íslenskan sé einungis töluð á einangraðri eyju í Norður-Atlantshafi af fólki sem nálgist gamlar sögur sínar og kveðskap af trúarlegri lotningu. Íslenskan sé alveg sér á báti varðandi litlar málbreytingar og fá tungumál heimsins hafi jafnfá tökuorð og hún.
Aftur í gráa forneskju
Elsti germanski texti með faðirvorinu er úr biblíuþýðingu gotneska biskupsins Wulfila frá því á fjórðu öld. Þar hljóðar upphaf þess svo: „Atta unsar, þu in himinam, weihnai namo þein.“ Þetta er eiginlega ennþá skiljanlegra en engilsaxneskan og heldur svo áfram: „Qimai þiudinassus þeins. Waírþái wilja þeins, swe in himina jah ana aírþái.“ Þessi texti aftan úr forneskju á austurgermönsku máli (sem öll eru löngu útdauð) liggur glettilega nærri nútímaíslensku.
Merkilega margt eldfornt virðist líka hafa varðveist í hugsun okkar. Anthony getur þess að í frumindóevrópsku sé gerður greinarmunur á föstum og færanlegum eignum og rótin sem merki færanlegar eignir, peku-, hafi orðið að samheiti yfir hjarðir dýra. Í germönsku varð þessi stofn -fehu (faihu í gotnesku) líkt og við sjáum með orðið fé í íslensku sem merkir búfénaður, aðallega saufé, en þar sem búféð var helsta eign og gjaldmiðill, fékk það því líka merkinguna peningar, fjármunir, sbr. pecunia í latínu.
Skáldin virðast hafa haft sérstakan virðingarsess í samfélagi frumindóvrópumanna segir Anthony. Hið bundna mál hafi haft yfirnáttúrulegt afl. Þetta þekkjum við vel úr okkar fornsögum, nefna má níðstöngina sem Egill reisir gegn Eiríki blóðöx og Gunnhildi drottningu. Sitthvað úr eddukvæðum kann líka að eiga sér rætur í grárri forneskju.
Aflvaki uppgötvana
Einhver kunnasti heimspekingur tuttugustu aldar, Ludwig Wittgenstein, sagði takmörk tungumálsins mynda landamæri okkar eigin heims. Við hugsum jafnan á móðurmáli okkar og líkt og Logi dregur fram í greininni í Skírni var það þetta ævaforna mál sem gerði það að verkum að Sigurður Nordal gat öðlast svo djúpan skilning á grundvelli heimspekinnar. Hér birtist okkur enn eitt dæmið um þá mögnuðu auðlind sem býr í íslenskunni. Hún er ekki farartálmi á framfarabraut heldur beinlínis aflvaki nýrra uppgötvana í vísindum.
