Þótt mér finnist sjálfsagt og raunar nauðsynlegt að hlusta á raddir forfeðranna, læra af reynslu þeirra, ætla ég mér ekki að verða eins og lifandi draugur að eltast við látna menn, en það gerir Guðjón Friðriksson í grein hér á Eyjunni 26. júní 2026, þegar hann spyr: Hvað hefði Jóni Sigurðssyni þótt?
Íslenska Þjóðveldið
Svo vill til, að fjöldi heimilda er til um það, hvað Jóni Sigurðssyni þótti í raun og veru um hin ýmsu mál, sem enn eru ofarlega á baugi. Guðjón Friðriksson minnist á Þjóðveldið og segir réttilega, að Jón hafi verið frábitinn fornaldardýrkun. Guðjón vitnar í einkabréf Jóns: „Þessi barbaríis gullöld er nú einu sinni liðin og kemur aldrei aftur og að vilja reproducera [endurvekja] hana er fásinna mesta og ómögulegt, en hún á að vera til samanburðar og viðvörunar.“ Guðjón hefur bersýnilega ekki lesið niðurlag setningarinnar nógu vel. Saga Þjóðveldisins átti að vera til samanburðar og viðvörunar, sagði Jón. Og viðvörunar um hvað? Um að Gissur Þorvaldsson hefði ekki átt að leiða okkur inn í veldi Noregskonungs með Gamla sáttmála árið 1262. Raunar voru bændur svo tregir til, að þeir vildu frekar skjóta saman í stórfé að senda konungi í eitt skipti fyrir öll, og fylgdu þar bersýnilega ráði Einars Þveræings, sem vildi árið 1024 senda Ólafi digra gjafir, en ekki játast undir skatt til hans. Sendimaður konungs, Hallvarður gullskór, hafnaði þessu boði hins vegar, og með blíðu blandinni hótunum tókst Gissuri að telja Íslendinga á að ganga konungi á hönd.
Jón Sigurðsson taldi Þjóðveldið vissulega fróðlegt rannsóknarefni og skrifaði í einkabréfi: „Ég held, að saga Íslands gæfi ekki lítið verdenshistorisk Udbytte, ef hún tækist vel, ekki vegna þess að tilburðirnir séu svo stórkostlegir, miklu fremur eru þeir mikrokosmiskir og jafnvel mikroskopiskir, en þeir verða raktir miklu betur inn í innstu taugar margvíða heldur en menn geta annars staðar, og svo er þetta merkilega fríveldi svo undarlegt einhvern veginn og originalt og allt það, sem þar með fylgir, að það getur ekki annað en vakið eftirtekt hjá hverri skepnu, sem auga hefir fyrir historíu.“ Jón hefur rétt fyrir sér um þetta. Þjóðveldið íslenska var stórmerkilegt, því að þar stjórnuðu lögin, en ekki mennirnir, réttarvarsla var í höndum einstaklinga og bandamanna þeirra, hrepparnir voru samtryggingarfélög, en valdið dreifðist á 39 goða. Það var ekki síst fjarlægðin frá hinum þunga hrammi konungs, sem olli því, að hér urðu til mestu bókmenntir síðmiðalda.
Raunsær rómantíker
Guðjón Friðriksson bendir réttilega á, að Jón Sigurðsson var raunsæissinni, þótt hann væri um leið snortinn af rómantík síns tíma. Dæmið, sem Guðjón tekur, er einmitt mjög gott. Það er, að Jón vildi opna leið fyrir Frakka til að fjárfesta á Íslandi, en sumir fylgismenn hans voru hræddir við það. Þetta var í fullkomnu samræmi við stjórnmálaskoðun Jóns, sem var, að við ættum að versla við marga, ekki aðeins við einn. Ágreiningurinn á okkar dögum er einmitt, hvort við eigum að loka okkur inni í Evrópusambandinu eða versla við alla, þar á meðal Bandaríkin, Rússland, Kínaveldi, Indland, Brasilíu og önnur lönd. Jón var eindreginn frelsissinni í viðskiptum, eins og Guðjón viðurkennir raunar. En frelsið er takmarkað, ef það er aðeins frelsi innan tollmúra. Jón skrifaði: „Þá hefir menntunin verið mest, þegar mestar hafa verið utanferðir og Íslendingar átt mest viðskipti við önnur lönd; þó ekki við eitt land, heldur mörg.“ Hér er niðurlagið mikilvægt: mörg lönd.
Galdur Jóns Sigurðssonar var galdur afburðamannsins: að sameina í sjálfum sér andstæð öfl og virkja þau saman til aukins þroska. Hann var í senn raunsær og rómantískur, frjálslyndur og íhaldssamur, þjóðlegur og alþjóðlegur. Hann skrifaði í öðru einkabréfi: „Þú heldur, að einhver svelgi okkur. Látum þá alla svelgja okkur í þeim skilningi, að þeir eigi við okkur kaup og viðskipti. Frelsið er ekki í því að lifa einn sér og eiga ekki viðskipti við neinn. Ég efast um, að Símon Stylites eða Díógenes hafi verið frjálsari en hver önnur óbundin manneskja. Frelsið kemur að vísu mest hjá. manni sjálfum, en ekkert frelsi, sem snertir mannfélagið, kemur fram nema í viðskiptum, og þau eru því nauðsynleg til frelsis.“ Guðjón hefur eflaust rétt fyrir sér um, að Jón hefði verið hlynntur efnahagssamruna Evrópu, sem átti sér stað frá 1957 til 1994, enda verður verkaskiptingin (sem Jón útskýrði vel) því hagfelldari sem markaðurinn er stærri. En eftir það hefur orðið öfugþróun í Evrópu. Risið hefur ógagnsætt skriffinnskubákn í Brussel, sem sendir sífellt skæðadrífu af reglugerðum til aðildarlandanna, en þær lama sköpunarmátt einstaklinga og fyrirtækja, svo að Evrópusambandið hefur dregist aftur úr Bandaríkjunum í efnahagsmálum.
Þjóðernissinni og alþjóðahyggjumaður
Jón Sigurðsson var í senn þjóðernissinni og alþjóðahyggjumaður. Hann sótti rök fyrir sjálfstæði Íslands í Gamla sáttmála, en líka í þá staðreynd, að Íslendingar voru ekki Danir. Þeir áttu eigin tungu, eigin bókmenntir, eigin sögu, eigið land. Þriðja röksemd Jóns fyrir sjálfstæði Íslands var, að Íslendingar þekktu aðstæður í eigin landi betur en skriffinnar í Kaupmannahöfn og ættu þess vegna að ráða eigin málum. Ég sé ekki betur en þessi röksemd Jóns eigi jafnvel við, þótt skriffinnarnir sitji í Brussel frekar en Kaupmannahöfn. Jámenn eins og Guðjón Friðriksson gætu líka lært það af Jóni að hafa metnað fyrir hönd þjóðar sinnar, því að stolt er ekki dramb, og við höfum margt að vera stolt af. Þótt landið sé harðbýlt og á mörkum hins byggilega heims (eins og Julian Huxley sagði eftir ferð til Íslands árið 1949), búum við Íslendingar við mestu friðsæld, minnstu fátækt, jöfnustu tekjudreifingu og bestu lífskjör í heimi samkvæmt síendurteknum alþjóðlegum mælingum. Okkur tókst að stækka yfirráðasvæði okkar stórkostlega með útfærslu fiskveiðilögsögunnar í fjórum áföngum á tuttugustu öld, og síðan tókum við upp hyggilegar reglur um fiskveiðar, sem eru nú í senn sjálfbærar og arðbærar, ólíkt því sem gerist í Evrópusambandinu, þar sem sífellt stærri flotar eltast við sífellt minni fiskistofna. Eigum við að framselja yfirráðin yfir Íslandsmiðum til Brussel?
Guðjón rifjar upp eina deilu Jóns Sigurðssonar við Jón Guðmundsson ritstjóra árið 1856. En þá er ekki úr vegi að rifja upp aðra deilu Jóns við nafna sinn árið 1867, þegar Jón skrifaði ritstjóranum: „Þú ert nú kannske svo heppinn að hafa stórmennin með þér þennan dyntinn, en ég er með smámennunum, en hvað um gildir: Ég vil heldur sitja á bekk með Einari gamla Þveræing en með Gissuri jarli, sem þú átt félag við nú sem stendur.“ Ég segi hið sama við Guðjón Friðriksson.
