Þeir sem hæst láta nú gegn því að Íslendingar láti reyna á samninga við Evrópusambandið er óspart farnir að veifa nafni Jóns Sigurðssonar forseta eins og tíðkaðist mjög meðal allra stjórnmálaflokka á síðustu öld. Jón var gerður að þjóðardýrlingi Íslendinga og tákni sjálfstæðisbaráttunnar alveg án tillits til mannsins sjálfs eins og hann var í raun og veru. Þetta er hin rómantíska gamla sýn sem á nú að sýna okkur fram á að við eigum alls ekki að ganga í bandalag annarra fullvalda Evrópuþjóða, jafnvel þó að við séum það þegar án þess að það sé nefnt. Auk þess eru sömu aðilar (til dæmis Hannes Hólmsteinn Gissurarson) farnir að upphefja og vitna í svokallaða þjóðveldisöld sem gullöld Íslendinga. Án tillits til þess að sagnfræðingar hafa fyrir löngu sýnt fram á að þjóðveldisöldin getur varla talist nein sérstök fyrirmynd fyrir nútímann, einungis goðsögn sem notuð var í sjálfstæðisbaráttunni.
Nú vill svo til að ég skrifaði á sínum tíma ævisögu Jóns Sigurðssonar í tveimur bindum og hef því kynnt mér vel ævi hans og skoðanir.
Jón var auðvitað barn síns tíma. Hann varð sennilega mest fyrir áhrifum af upplýsingaöldinni í uppvexti sínum en síðar hreifst hann með ákveðnum hætti að rómantíkinni sem hófst í byrjun 19. aldar og leiddi af sér að farið var að líta á þjóðir sem sérstakar einingar sem ættu rétt á sjálfstæði. Það vildi Jón en var samt alltaf raunsæis- og skynsemismaður og í raun fremur alþjóðlega sinnaður.
Og af því að Guðni Ágústsson er í dag að minnast Jóns Sigurðssonar á Þingvöllum væri kannski rétt að rifja eftirfarandi upp:
Þegar ákveðið var að endurreisa Alþingi árið 1840 vildu mjög margir Íslendingar, meðal annarra Fjölnismenn, sem voru uppfullir af fornaldardýrkun og rómantík, sníða hið nýja alþingi sem mest að alþingi þjóðveldisaldar og að það yrði haldið á Þingvöllum. Jóni Sigurðssyni fannst sú hugmynd fráleit. Í einkabréfi sagði hann:
„... við megum til að byggja á Civilisations Forudsætning [forsendum siðmenningar] en ekki leiða umbæturnar fram í gegnum barbarí [villimennsku], eins og mér finnst að þeir vilji hér kompánar vorir margir. Þessi barbaríis gullöld er nú einu sinni liðin og kemur aldrei aftur og að vilja reproducera [endurvekja] hana er fásinna mesta og ómögulegt, en hún á að vera til samanburðar og viðvörunar ...“
Í Nýjum félagsritum sagði Jón ennfremur:
„ ... þótt hugur og tilfinningar mæli fram með Þingvelli, þá mælir að minni hyggju skynsemi og forsjálni með Reykjavík.“
Þarna koma fram helstu einkenni Jóns Sigurðssonar sem stjórnmálamanns, hann var skynsemishyggjumaður og svór sig miklu fremur í ætt við upplýsingamenn 18. aldar en rómantíkusa 19. aldar. Reykjavík var lítið þorp á þessum tíma en Jón vissi að til þess að skapa nútímaríki á Íslandi var grundvallaratriði að efla höfuðstaðinn. Hann sagði:
„Menn hafa lengi hatast við Reykjavík af því hún væri danskt óræsti og mótsnúin öllu þjóðerni Íslendinga en mér finnst það standa í voru valdi að gjöra hana íslenska ef vér viljum ...“
Árið 1856 vildu Frakkar stofna stóra fiskverkunarstöð í Dýrafirði. Margir Íslendingar, meðal annars fylgismenn Jóns Sigurðssonar, andæfðu þessu harðlega, töldu þetta geta verið ögrun við sjálfstæði landsins. En Jón Sigurðsson var annarrar skoðunar enda hélt einn Íslendingur í Kaupmannahöfn því beinlínis fram að hann væri fransksinnaður. Í Nýjum félagsritum birtist bréf til Jóns Sigurðssonar um málið frá Hermann nokkurn Bang í Noregi. Í því var vikið að þeim möguleika að Frakkar fengjust til að afnema tolla á innfluttum fiski frá Íslandi til Frakklands gegn þvi að fá þessu framgengt og þeir væru jafnvel til í að veita styrkjum til Íslendinga. Í neðanmálsgrein við bréfið sem Jón skrifaði sagði hann að það væri auðsætt hvílíkt gagn það yrði fyrir Ísland, ef innflutningstollur á íslenskum fiski yrði lækkaður eða aftekinn í Frakklandi og átelur alþingi fyrir að hafa ekki tekið ákveðna afstöðu til málsins.
Eftir þessu að dæma vildi Jón Sigurðsson að beiðni Frakka um fiskverkunarstöð í Dýrafirði yrði tekin til alvarlegrar athugunar því að í henni geti talist ávinningur fyrir Íslendinga. Þeir voru nýbúnir að fá verslunarfrelsi þegar þetta var og það var Jóni mjög hugleikið. Nú var honum mest í mun að erlendar þjóðir kæmu með verslun og fjármagn inn í landið. Það var í samræmi við frjálslyndar hagfræðihugmyndir hans.
Jón Guðmundsson, einn nánasti stuðningsmaður Jóns, var á allt öðru máli. Hann óttaðist frönsk ítök og franskt fjármagn, taldi að Íslendingar færu úr öskunni í eldinn með því að samþykkja umsókn Frakka. Hann vildi horfa inn meðan Jón vildi horfa út. Honum var meira að segja svo heitt í hamsi að hann ásakaði Jón Sigurðsson fyrir að látast einungis vera þjóðernis- og frelsismaður og ávarpaði hann með orðunum „þið dönsku herrar“.
Ekki ætla ég að fara að gera upp skoðanir Jóns Sigurðssonar um ingöngu í ESB en ég er næstum viss um að hann hefði ekki verið því mótfallinn að Íslendingar segðu já 29. ágúst til þess að hægt væri að „kíkja i pakkann“ sem svo síðar yrðu greidd atkvæði um.
