Í aðdraganda nýliðinna borgar- og bæjarstjórnarkosninga varð ég var við aragrúa pólitískra greina sem voru mjög bersýnilega vélgerðar. Kollegi minn benti mér síðan fyrir nokkrum dögum á nýbirta tölfræði Stjórnarráðsins þar sem skýringartexti með gröfum var greinilega ekki hugsaður af manneskju. Allur er þessi texti í meira lagi andlaus og auk þess uppfullur af rökvillum. Í erlendum miðlum sé ég viðraðar áhyggjur af því að menn séu í óðaönn að eyðileggja tungutak stjórnmála og fjölmiðla með ofnotkun gervigreindarmállíkana. Erlendar fréttir íslenskra miðla eru sumar bersýnilega ekkert annað en texti fréttaskeyta sem rennt hefur verið í þýðingarforrit. Honum virðist síðan jafnvel varpað á öldur ljósvakans svo gott sem án yfirlestrar. Þetta getur reyndar leitt af sér skondnar villur eins og sást í frétt Vísis á dögunum þar sem greint var frá því að Donald Trump Bandaríkjaforseti hygðist ræða „jarðsprengjuhreinsun í Hormússundi á leiðtogafundi G7-ríkjanna“. Svo er líka hinn möguleikinn (og öllu verri) að blaðamaðurinn þekki ekki orðið tundurdufl.
Fimmti guðspjallamaðurinn
Ekki eru allir jafnsvartsýnir í þessu efni. Andreas Rosenfelder, fréttastjóri þýska stórblaðsins Welt, ritar áhugaverðan pistil í liðinni viku sem ber heitið „Die KI ist nicht der Tod des Autors“ og mætti útleggja svo að gervigreindin beri ekki með sér dauða höfundarins. (Þetta fyrirbæri kalla Þjóðverjar Künstliche Intelligenz, Skandinavar kunstig intelligens en Færeyingar vitlíki.) Rosenfelder telur hið gagnstæða líklegra — textagerðarmenn verði þrátt fyrir allt ómissandi í framtíðinni.
Hann rekur í upphafi pistilsins þá nöturlegu staðreynd að við vitum oft ekki hvort viðmælandi okkar á spjallþráðum veraldarvefsins dragi lífsanda. Fram til þessa hafa menn lært á þekkja ýmis einkenni vélgerðs texta (líkt og ég þykist gera hér í upphafi). Þar birtist til að mynda ofnotkun á þankastrikum (sem einkennir nú reyndar líka suma lifandi menn), uppskrúfuð kurteisi eða mjög formúluleg uppbygging setninga. Þarna er einhver raddblær vélmenna. En þessi einkenni eru sífellt að dofna með auknu reikniafli og sjálfsagt höfum við mörg lent í því að telja okkur eiga samskipti við manneskju en komumst svo að því að viðmælandinn var ekki af holdi og blóði.
Rosenfelder spyr í þessu sambandi hvort mannsheilinn sem verið hefur gnægtarbrunnur ritmenningar í fimm þúsund ár verði brátt óþarfur til textagerðar. Verðum við þar með eingöngu viðtakendur — vélarnar muni sjá okkur fyrir panem et circenses eða „brauði og leikum“? Margir óttist að gervigreindarmállíkön dragi ekki eingöngu úr ritmenningu okkar heldur séu þau þegar farin að spilla tungumálunum.
Heimsathygli vakti þegar New York Times greindi nýverið frá baráttu Ellu Stapleton, nemanda við Northeastern-háskóla í Boston, sem krafðist endurgreiðslu á skólagjöldum þar eð fyrirlestrar eins prófessorsins voru settir saman af ChatGPT. Hún hafði ekki erindi sem erfiði en skólayfirvöld vörðu notkun prófessora á mállíkönum við gerð fyrirlestra. Þá greindi Martyn Snow, biskup í Leicester á Englandi, frá því í útvarpsviðtali fyrir skemmstu að prestum í biskupsdæmi hans væri frjálst að nota gervigreind við ritun prédikana. Íslenskir starfsbræður þeirra eru raunar löngu byrjaðir á þessu (en almættið forði okkur frá því að Claude eða Grok verði fimmti guðspjallamaðurinn).
Við þurfum að skrifa
Í Morgunblaðinu 7. maí sl. birtist viðtal við Þórhildi Helgu Hallgrímsdóttur, nema í arkitektúr í Frakklandi. Henni kom á óvart hversu vel lesnir samstúdentar hennar væru í kennslustundum og hversu mikla færni þeir hefðu í að eiga í samræðum og rökræðum um hin aðskiljanlegustu efni án þess að blanda persónu sinni í málið. Þetta er það sem við myndum kalla vitsmunalegan málþroska og verulega skortir á í íslenskum skólum. Hann sprettur meðal annars af miklum glósuskrifum. Þórhildur Helga greinir í viðtalinu frá því að samstúdentar hennar í Frakklandi sitji kófsveittir við að glósa í kennslustundum. Þetta komi henni spánskt fyrir sjónir, bekkjarsystkini hennar hafi lítið glósað þegar hún var við nám í Menntaskólanum í Reykjavík.
Sjálfur er ég alltaf með minnisbók og penna meðferðis og skrifa mikið — en les fæst af því aftur. En það eitt að ég skrifaði niður það sem mér þótti markvert margfaldaði líkurnar á því að ég festi mér viðkomandi efni í minni. Það þarf ekki að hafa innkaupalistann með í búðina heldur nóg að hafa skrifað hann á blað. Raunar vill svo til að ég kenni nemendum mínum glósutækni og hef nokkuð kynnt mér rannsóknir á þessu sviði en lykilatriðið er að skrifa með penna á blað eða skjáborð — alltént draga til stafs í stað þess að hamra á lyklaborð. Hið síðarnefnda krefst ekki sömu einbeitni, enda situr ekki nánda nærri jafnmikið eftir af því sem ritað er á lyklaborð í tölvu og á blað.
Illu heilli hefur mjög verið dregið úr vægi skrifa í skólum, jafnvel þannig að ungum börnum hafi verið látnar í té tölvur. Skriftarandstæðingum þykir öruggleg sem undirritaður sé gamaldags og forpokaður og þá verður bara svo að vera. Ég velti því þá upp á móti hvort ekki kunni að fara svo að lyklaborðið úreldist í fyrirsjáanlegri framtíð. Hvað kennsluhætti áhrærir þá vitum við hvað virkar af reynslu frá örófi alda en óratíma tekur að leiða í ljós hvort nýjungar í þessum efnum beri árangur. Bara af þeirri ástæðu einni ættu skólar almennt að vera fremur fastheldnir á kennsluaðferðir.
Mennirnir hafa nefnilega vel að merkja párað á vaxtöflur í siðmenntuðum samfélögum síðan í fornöld og á pappír frá því á endurreisnaröld. Í bók sinni The Notebook: A History of Thinking og Paper rekur Roland Allen hvernig hugsun þroskast á pappír, þar kvikni hugmyndir og menn komi taumhaldi á órótt sinni við að draga til stafs og teikna.
Land fegurðarinnar
Rosenfelder vitnar til Friedrichs Nietzsche sem sagði ritföngin orka á hugsunina („Unser Schreibzeug arbeitet mit an unseren Gedanken“) og steypa okkur þar með í sífellt nýjar sjálfsmyndarkreppur. Sókrates virti fyrir sér papýrusrúllur með minnispunktum nemenda sinna af mikilli tortryggni og óttaðist að skriftin eyðilegði hugsunina. Og í Öðru Kórintubréfi segir Páll postuli að bókstafurinn eyði en andinn lífgi (ég fann þessa biblíutilvitnun, sem ég mundi óljóst, með hjálp spjallmennis).
Allt fram á átjándu öld var textagerð bundin af reglum mælskulistarinnar og málfar í meira lagi staðlað. Klerkar notuðu ars preadicandi, listina að prédika, diplómatar og kaupmenn ars dictaminis, listina að rita bréf, og skáldin ars versificandi, listina að yrkja. Það er ekki fyrr en um aldamótin 1800 sem fram koma róttækir skáldsnillingar sem drukkið höfðu þetta allt saman í sig og afraksturinn verður alveg ný tegund bóklegrar snilligáfu. Má nefna Johann Wolfgang Goethe í því sambandi sem í heimspekiriti sínu Briefe über die ästhetische Erziehung des Menschen segir fegurðina eiga að ala manninn upp — vegurinn til siðgæðis liggi um land fegurðarinnar. Ég reyni eftir megni að innræta nemendum mínum smekk fyrir fegurð í þessu efni, enda getur það verið röksemd gegn tilteknu orðalagi að það sé beinlínis ljótt.
Styrkur í ófullkomleikanum
Rosenfelder segir höfund þurfa að standa að baki frumlegum texta — skilningur mannsins sé ferli speglunar (þ. Prozess der Spiegelung) og við getum aðeins leitað og fundið merkingu þar sem við skynjum annan heila sem sendanda. Spjallmennin nærast á framlagi manna sem þróa nýjar hugmyndir í formi fyrirmæla og texta, myndbanda og hlaðvarpa. Það eru allt hugmyndir sem spretta upp úr glímu mannsins við síbreytilegan veruleika sem þar með þarf stöðugt að endurtúlka.
Góður vinur minn og gamall nemandi sem starfar sem gervigreindarráðgjafi segir mér að eitthvert hið brýnasta verkefni í hans starfi sé að leiða mönnum fyrir sjónir takmarkanir gervigreindar og hvers hún sé ekki umkomin. Hún geti ekki kannað nútímann sjálfstætt og ekki heldur komið í stað mannlegrar reynslu, Menschliche Erfahrung. Þýski heimspekingurinn Hans-Georg Gadamer sýndi fram á að mannleg reynsla er nefnilega miklu meira en söfnun gagna. Ófullkomleiki mannsins sem forvitni hans og efi sprettur úr er styrkur í tengslum við hagnýtingu gervigreindar. Við þurfum að halda áfram að skrifa, þó ekki væri nema vegna þeirra kosta sem því fylgja að draga lífsanda.
