Í umræðunni um ESB sem nú er í gangi fer ekki mikið fyrir menningarmálum og hvaða þýðingu aðild gæti haft fyrir íslenska tungu, bókmenntir, listir og menningararf. Í því efni þarf fyrst að hafa í huga að Ísland hefur þegar notið umtalsverðs ávinnings af þátttöku sinni í samstarfi Evrópuþjóða í gegnum EES-samninginn á þessum sviðum. Ávinningur af því samstarfi gefur ástæðu til að ætla að ýmis tækifæri felist í fullri aðild til að styrkja frekar íslenska tungu og menningu.
Til að byrja með er vert að leiðrétta þann misskilning sem stundum örlar á að ESB stefni að því að samræma menningu aðildarríkjanna og draga úr þjóðlegum einkennum þeirra og sérstöðu. Þvert á móti er lögð mikil áhersla á menningarlega fjölbreytni og varðveislu hennar. Þetta kemur skýrt fram í 167. gr. sáttmálans um starfshætti ESB þar sem segir að sambandinu beri að virða þjóðlega og svæðisbundna fjölbreytni aðildarríkjanna og styðja við menningu þeirra. Hér er því talað um heimildir ESB til að styðja við tungu og menningu ríkja, sem eftir sem áður eru fyrst og fremst á ábyrgð aðildarríkjanna sjálfra.
Þetta stuðningshlutverk ESB birtist meðal annars í áætluninni Creative Europe. Verkefnið skiptist í meginatriðum í þrjú svið: Í fyrsta lagi menningarsvið sem styður samstarfsverkefni á sviði lista og menningar, svo sem myndlistar, sviðslista, bókmennta, tónlistar, menningararfs og þverfaglegra verkefna. Flest íslensku verkefnin sem fengið hafa styrki undanfarin misseri falla undir þetta svið. Í öðru lagi kvikmynda- og fjölmiðlasvið sem styður evrópska kvikmynda-, sjónvarps- og hljóðmiðlunargeirann. Þar eru veittir styrkir til þróunar kvikmynda og sjónvarpsefnis, dreifingar evrópskra verka, kvikmyndahátíða, þjálfunar fagfólks og nýsköpunar í fjölmiðlum. Þá er það í þriðja lagi þverfaglega sviðið sem styður verkefni sem tengja saman ólíkar skapandi greinar og stuðla að nýsköpun, stafrænni þróun, fjölmiðlalæsi og samstarfi milli menningar- og fjölmiðlageira. Frá því Ísland hóf þátttöku í Creative Europe árið 2014 hafa íslenskir aðilar líklega hlotið styrki sem nema um 3–4 milljörðum króna þegar allar úthlutanir til menningar, kvikmynda- og fjölmiðlaverkefna eru teknar saman.
Þessi stuðningur ESB hefur reynst sérlega mikilvægur fyrir smærri ríki og málsamfélög innan ESB. Þar sem Ísland yrði fámennasta ríki ESB og íslenskan minnsta þjóðtungan má ætla að Ísland myndi áfram njóta verulegs ávinnings af þessu hlutverki sambandsins. Reynslan hefur sýnt að stefna, stuðningur og aðgerðir ESB til að styðja þjóðtungur og menningu aðildarríkja hafa haft hlutfallslega meiri áhrif fyrir smærri ríki en þau stærri þar sem öflugri markaðir eru fyrir menningarstarfsemi. Sterk rök hníga að því að í þessu fælust aukin tækifæri fyrir Ísland ef að aðild yrði.
Í því samhengi hefur ESB tileinkað sér kjörorðin „sameinað í fjölbreytileika“ (United in Diversity), sem endurspegla þá grundvallarafstöðu að tungumála- og menningarleg fjölbreytni sé verðmæti sem beri að standa vörð um og efla. ESB viðurkennir 24 opinber tungumál sem öll njóta jafns réttar innan stofnana sambandsins. Borgarar eiga rétt á að eiga samskipti við stofnanir ESB á eigin tungumáli og fá svör á sama máli. Með aðild má reikna með að íslenskan fái þessa stöðu. Þá er vert að nefna að löggjöf ESB yrði birt á íslensku og mikilvæg opinber gögn yrðu jafnframt aðgengileg á íslensku.
Stuðningur við þjóðtungur birtist líka í fjármögnun verkefna á sviði menningar, menntunar og rannsókna. Áætlanirnar Creative Europe og Erasmus+ styrkja verkefni sem stuðla að útgáfu bóka, þýðingum bókmennta, tungumálakennslu og miðlun menningararfs á ólíkum tungumálum. Sérstakur stuðningur er veittur til þýðinga á bókmenntum milli evrópskra tungumála, sem auðveldar minni málsamfélögum að miðla verkum sínum til stærri markaða.
ESB hefur einnig stutt við rannsóknir og tæknilausnir sem efla stöðu smærri tungumála í stafrænu umhverfi. Þar má nefna þróun málheilda, sjálfvirkra þýðingarkerfa, talgreiningar og annarrar máltækni sem gerir þjóðtungum kleift að halda stöðu sinni í sífellt stafrænna samfélagi nútímans.
Ákvæði 167. gr. sáttmálans um starfshætti ESB, sem fyrr er nefnt, undirstrikar að sambandinu beri að virða menningarlega fjölbreytni aðildarríkjanna og styðja við menningu þeirra. Þessi stefna hefur einnig stutt við varðveislu og þróun ólíkra tungumála og málsamfélaga innan Evrópu.
Reynslan af EES-samningnum sýnir að ESB hefur þegar í ríkum mæli stutt við íslenska menningu, bókmenntir, listir og skapandi greinar. Full aðild gæti byggt ofan á þann grunn með auknum áhrifum, sterkari stöðu íslenskunnar og víðtækari möguleikum til þátttöku í sameiginlegum verkefnum Evrópuríkja á sviði tungu og menningar.
Íslendingar eru lítil þjóð sem leggur mikið upp úr því að varðveita íslenska tungu og menningararf. Því er mikilvægt að hafa meðal annars þessi sjónarmið í huga þegar metin eru áhrif mögulegrar aðildar Íslands að ESB.
Höfundur er prófessor emeritus við HA og lögmaður
