Á fimmta áratug síðustu aldar stóðu stóru tóbaksfyrirtækin frammi fyrir alvarlegu vandamáli: Vísindamenn höfðu sannað, með óyggjandi hætti, að reykingar ollu krabbameini. Hvað gerir maður þegar varan sem maður selur er hættuleg og vísindalegar staðreyndir eru gegn manni?
Svarið var snilldarlegt í allri sinni evil-genius-fegurð. Í innra minnisblaði hjá tóbaksrisanum Brown & Williamson komst PR-maður að kjarna málsins: „Efi er okkar besta vara, því hann er eina leiðin til að keppa við „staðreyndirnar" í huga almennings.“
Aðferðin var sáraeinföld og mjög áhrifarík: Þú þarft ekki að sanna að sígarettur séu hollar. Þú þarft bara að borga nokkrum sérfræðingum fyrir að segja: „Tja, þetta er flókið mál, við þurfum meiri rannsóknir, bara svona til að vera alveg viss?“ Og voila! Fólk heldur áfram að reykja vegna þess að „málið er enn í óvissu“.
Sama handritið, nýir leikarar
Þegar olíufélögin stóðu frammi fyrir staðreyndum um loftslagsbreytingar á níunda áratugnum, uppgötvuðu þau að tóbaksskúrkarnir höfðu skilgreint hina fullkomnu uppskrift. Þau þurftu ekki að afsanna gróðurhúsaáhrifin. Þau þurftu bara að kaupa auglýsingar, stofna hugveitur með hlutlausum nöfnum (í sumum tilfellum sömu aðilar og höfðu unnið fyrir tóbaksiðnaðinn) og sá vafa: „Eru þetta ekki bara eðlilegar náttúrusveiflur? Eigum við ekki að bíða og sjá? Það kostar of mikið að gera eitthvað í málinu?“
Og mannkynið beið. Í fjörutíu ár, og bíður enn. Vegna þess að vafinn var svo þægileg söluvara.
Íslenska útgáfan: Vafi á tilboði fyrir kosningar
Nú sitjum við Íslendingar í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar um hvort við eigum að halda áfram eða ljúka viðræðum um ESB-aðild. Og viti menn, sömu gömlu sölumennirnir eru mættir á svæðið með vörubrettin sín, troðfull af ótta, óvissu og síðast en ekki síst, slatta af vafa.
Andstæðingar viðræðna þurfa nefnilega ekki að færa rök fyrir því að núverandi kerfi, með sína 10% íbúðalánavexti, stökkbreytta verðtryggingu, örmynt í hitakófi og varanlega verðbólgu, sé frábært. Enginn myndi trúa því.
Þess vegna er eina varan sem þau geta selt þér EFINN sjálfur, enda margreynd aðferðafræði sem oftast svínvirkar. Sjá nokkur dæmi:
- „En hvað ef við missum sjálfstæðið og fullveldið sjálft?“
- „En hvað ef ungu kynslóðirnar verða send í ESB-herinn?“
- „En hvað ef við missum öll fiskimiðin og útlendingar eignast alla fiskvinnsluna?“
- „Hvað ef ESB tekur af okkur vatnið, orkuna og jafnvel geðheilsuna?“
- „Er ekki öruggast að BÍÐA AÐEINS?“
- „Er enginn að hugsa um börnin?!"
Tilbúin ótti gegn upplýsingum
Vafinn er þægileg söluvara. Hann krefst þess ekki að þú breytir neinu og býður upp á að snúa út úr sem flestu. Hann segir þér að það sé hættulegt að kíkja út um gluggann, betra sé að sitja í myrkrinu með lokuð augun og vona að allt fari á besta veg.
En hér verðum við að passa að láta ekki leika á okkur: Það er NEI-hliðin sem nærist á óvissunni, en JÁ-hliðin sem vill eyða henni.
NEI-hliðin vill að við sitjum föst í tæknilegu skammdegi og giskum á hvað væri í samningnum, vegna þess að meðan við giskum, geta þau selt okkur sínar skálduðu hræðslumyndir. JÁ-hliðin er hins vegar ekki að biðja um neina blindu eða óvissu. JÁ snýst einfaldlega um að fá staðreyndirnar og samninginn á borðið svo við getum tekið upplýsta ákvörðun.
Það kaldhæðnislega er að fólkið sem er fremst í flokki við að selja okkur efann gegn því að fá svörin, virðist búið að tryggja sína eigin hagsmuni. Stóru útgerðirnar eiga sín dótturfélög inni í ESB, taka sína evruávöxtun handan tollamúranna. Fasteignafélögin þrífast á verðtryggðum leigusamningum þar sem verðbólgan ýtir undir hagnað. Þessir aðilar fara hlæjandi í bankann yfir því hvað íslenski neytandinn er auðveldur í innkaupum þegar kemur að því að sá efa og viðhalda óvissunni.
Atkvæðagreiðslan í ágúst snýst ekki um að samþykkja ESB-aðild í blindni. Hún snýst um hið þveröfuga: Að eyða óvissunni, fá samninginn á borðið og sjá staðreyndirnar.
Spurningin er því bara: Ætlum við enn og aftur að kaupa tilbúna óvissu frá sölumönnum efans, eða ætlum við að segja JÁ við því að fá svörin og SJÁ spilin á borðinu?
Höfundur er í loftslagshópnum París 1,5 sem berst fyrir því að Íslandi leggi sitt af mörkum til að leysa loftslagsvandann svo og sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum.
