Það hefur lengi verið eitt helsta einkenni á íslenskri stjórnmálamenningu að opinber ábyrgð er afstætt hugtak, teygjanlegt eftir þörfum hvers tíma og litað af flokkslegri tryggð. Í stærri og ríkari lýðræðisríkjum er það almennt viðtekin regla að stjórnmálamenn sem gerst hafa sekir um hrópandi dómgreindarbrest, óviðeigandi ummæli eða siðferðislegt hliðarspor í embætti, draga sig í hlé eða sýna minnst kosti þá auðmýkt að gerast ekki dómarar yfir hegðun annarra. Á Íslandi horfir þetta hins vegar öðruvísi við. Hér starfar hið rótgróna valdakerfi eins og ákveðin endurvinnslustöð fyrir laskaðan trúverðugleika. Einstaklingar sem áður hafa staðið í miðri stormsveip vegna eigin yfirsjóna geta hvenær sem er gengið inn í skúmaskot tiltekinna áróðursmiðla, fengið þar afhenta siðgæðisskikkju og hafið beitingu vandlætingarinnar gegn pólitískum andstæðingum sínum.
Nýleg dæmi úr opinberri umræðu, þar sem Sigurður Ingi Jóhannsson, þingmaður og fyrrverandi ráðherra, stígur fram á síðum Morgunblaðsins til þess að lesa sitjandi utanríkisráðherra pistilinn um „traust og trúverðugleika á alþjóðavettvangi“, afhjúpa þetta fyrirbæri í sinni tærustu mynd. Tilefnið er deila um óformlegan kaffibolla og bjöguð skilaboð frá hollenskum stjórnvöldum um sjávarútvegsstefnu Evrópusambandsins. En þegar persóna með jafn skrautlega og umdeilda fortíð og Sigurður Ingi gerist talsmaður diplómatískrar nákvæmni og siðprúðni, hrynur sú sviðsetning jafnharðan og hún er reist. Það stendur nefnilega uppi sem hrópandi þversögn þegar maður sem sjálfur hefur þurft að biðjast opinberlega afsökunar á því að láta lægstu hvatir og fordóma stýra orðræðu sinni á opinberum vettvangi, mætir til leiks sem faglegur dómari yfir erlendum samskiptum þjóðarinnar.
Frá flokksþinginu til alþjóðlegrar siðbótar
Til þess að skilja hversu brothætt þetta glerhús er, verður að fletta til baka í annála íslenskrar stjórnmálasögu og rifja upp þau atvik sem skilgreint hafa opinbera ásýnd þessara talsmanna. Almenningi er enn í fersku minni þegar Sigurður Ingi þurfti að svara fyrir ummæli sín í garð framkvæmdastjóra Bændasamtakanna á flokksþingi Framsóknarflokksins – atvik þar sem ruglað var saman embættum, kyni og húðlit í skjóli þess lausungarveðurs sem gjarnan einkennir innri samkomur valdastéttarinnar. Þar afhjúpaðist ákveðinn tónn og hugsunarháttur sem venjulega er haldið innan lokaðra dyra en sleppur stundum út þegar ljósin dimma og ölið flæðir. Þessi dæmigerða sveitaballsmenning, þar sem valdamenn telja sig geta slegið um sig á kostnað annarra án afleiðinga, sýnir nákvæmlega hversu djúpt gjáin er á milli hins formlega ríkisvalds og raunverulegrar siðferðisvitundar þeirra sem því stýra.
Þegar sami einstaklingur mætir svo í viðtal og lýsir yfir þungum áhyggjum af því að óformleg samtöl erlendis „dragi úr trúverðugleika yfirlýsinga íslenskra ráðamanna“, verður pólitíska leikhúsið algjörlega fáránlegt. Hvernig má það vera að maður sem átt hefur í erfiðleikum með að greina á milli samstarfsfólks síns og staðalímynda á innlendum samkomum, telji sig þess umkominn að greina blæbrigði í hollenskri stjórnmáladiplómasíu? Þetta sýnir að áróðursmaskínan starfar í algjöru minnisleysi. Hún treystir því að með því að flytja umræðuna yfir á erlenda grund, yfir í flókin formsatriði um fundarritun og kaffibolla, megi hylja þá staðreynd að siðferðislegur grunnur talsmannanna sjálfra er byggður á sandi.
Samsteypuvörnin í skúmaskotunum
Þessi samvinna á milli fallinna stjórnmálamanna og tiltekinna fjölmiðla er ekki tilviljun, heldur skipulögð samsteypuvörn þeirra sem vilja halda óbreyttu ástandi í samfélaginu. Þegar stóru hagsmunamálin – svo sem stýring auðlinda, kvótakerfið eða samskiptin við Evrópu – eru til umræðu, fer ákveðinn reykskynjari af stað hjá elítunni. Verkefni þeirra er aldrei að dýpka umræðuna eða bjóða upp á vandaðar, tæknilegar greiningar. Hlutverk þeirra er að virkja skítkastarann; að finna smáatriði í framkomu andstæðingsins, magna það upp sem þjóðfélagslegt hneyksli og draga alla umræðu niður í svaðið þar sem persónuleg rúningsfærni ræður för.
Morgunblaðið starfar í þessu samhengi sem pólitískur skjólstæðingur sem raðar upp mönnum eins og Bjarna Benediktssyni, Gunnari Braga og Sigurði Inga í röð á síðum sínum. Þeir nota hvern annan sem bergmálshelli þar sem einn vitnar í annan til að búa til blekkinguna um samhljóma álit sérfræðinga. En þegar betur er gáð að, kemur í ljós að þessi kór er aðeins skipaður mönnum sem eiga það sameiginlegt að hafa eytt ferli sínum í að verja kerfi lokaðra herbergja og hagsmunapots. Þeir sem sjálfir hafa ferðast um heiminn á kostnað ríkisins, notið ríkulegra dagpeninga og setið á dýrum hótelum án þess að skila þjóðinni nokkru raunverulegu gagnsæi til baka, gerast nú talsmenn þess að sérhvert orð sé fært til bókar. Þetta er hápunktur pólitískrar hræsni.
Deyfð almennings og krafa um ný vinnubrögð
Það sem þessi atburðarás afhjúpar fyrst og fremst er sú hættulega deyfð eða andvaraleysi sem ríkir gagnvart hinu opinbera rými á Íslandi. Við höfum vanist því að horfa á þessa sömu leikara skipta um stóla og hlutverk án þess að nokkur krafa sé gerð um siðbót eða raunverulega ábyrgð. Þegar fólk sem hefur sýnt af sér jafn hrópandi vanhæfni fær óáreitt að halda áfram að stýra því hvað telst „trúverðugt“ í samfélaginu, dregur það úr mætti lýðræðisins og grefur undan almennu trausti.
En lærdómurinn fyrir þá sem vilja raunverulegar breytingar er skýr: Það er tilgangslaust að reyna að rökræða við þessa menn á þeirra eigin forsendum eða ofan í þeim forarpytti sem þeir una sér best í. Eina leiðin til að hnekkja þessari áróðursmaskínu er að breyta leikreglunum með hlutlægum og tæknilegum hætti. Eins og bent var á í síðari hluta umræddrar fréttar, þá sýna raunveruleg gögn og nákvæmar þýðingar á ræðum erlendra ráðamanna oft allt aðra mynd en þá sem dregin er upp í bjöguðum fréttaflutningi hér heima. Með því að mæta þessari lágkúru með köldum staðreyndum, afhjúpa bjögunina jafnhraðan og sýna fram á eignatengsl og hagsmuni þeirra sem tala, missir skítkastarinn mátt sinn. Þá duga engin skúmaskot eða endurunninn trúverðugleiki til að fela þá staðreynd að glerhúsið er brotið og leiknum er lokið.
Höfundur er byggingarverkfræðingur og áhugamaður um betra samfélag.
