Innanlands er sjávarútvegurinn nánast undantekningarlaust notaður sem lokarök gegn ESB-aðild. Okkur er talin trú um að ef við göngum inn, þá missum við stjórnina á auðlindinni okkar og greinin hrynji. En ef maður rýnir í tölurnar og raunverulega viðskiptahætti stóru íslensku útgerðarfélaganna, blasir við dálítið önnur og mun lúmskari mynd.
Stóru strákarnir í sjávarútveginum hafa nefnilega fyrir löngu gengið í ESB. Þeir gerðu það bara í hljóði, í gegnum bakdyrnar.
Tollamúrinn sem bítur
Í gegnum EES-samninginn höfum við greiðan aðgang að Evrópumarkaði fyrir óunninn eða lítið unninn fisk. Við megum flytja út heilan þorsk í ís eða fryst flök nánast án tálmana. En um leið og við ætlum að sýna metnað og vinna vöruna frekar á Íslandi, t.d. reykja hana, setja hana í neytendapakkningar fyrir stórmarkaði eða búa til hágæða tilbúna rétti, þá skella á okkur tollamúrar ESB, oft á bilinu 12% til 20%.
Evrópusambandið gerir þetta vitanlega til að vernda sínar eigin fiskvinnslustöðvar og tryggja að fólk úti í Evrópu fái störfin við virðisaukann.
Hvernig hafa stóru íslensku sjávarútvegsfyrirtækin brugðist við þessu? Jú, þau gerðu það eina rökrétta í stöðunni: Þau keyptu eða stofnuðu fiskvinnslur innan landamæra ESB, í Frakklandi, Þýskalandi, Bretlandi, Póllandi og víðar.
Selt til sjálfs sín
Viðskiptamódelið er jafn einfalt og það er snjallt. Íslenska móðurfélagið veiðir fiskinn á Íslandsmiðum. Skipin landa honum óunnum eða lítt unnum og hann er sendur rakleitt með gámum eða flugi út til Evrópu. Þar tekur dótturfélag íslensku útgerðarinnar við fiskinum. Útgerðin selur sem sagt fiskinn til sjálfs sín.
Hæst launuðu störfin við lokavinnsluna, hátæknipökkunina, vörumerkjahönnunina og sjálf lokasalan til stórmarkaðanna á sér því að mestu leiti stað innan ESB. Þar með er sloppið við tolla, þetta er það sem félögin verða að gera til að sleppa við tollana.
En fyrir vikið situr íslenskt samfélag eftir með sárt ennið hvað varðar þrennt:
- Töpuð störf: Í stað þess að við byggjum upp flókna fullvinnslu og hátæknistörf hér á landi, flytjum við hráefnið út eins og hrávöruland og látum Evrópumenn fá vinnuna.
- Skattar sem gufa upp: Það er hvati í svona viðskiptum til að halda verðinu á óunna fiskinum frá Íslandi eins lágu og hægt er þegar hann er seldur úr landi. Þannig sýnir íslenska móðurfélagið minni hagnað (og borgar minni skatta og útsvar hér heima), á meðan hagnaðurinn og virðisaukinn getur orðið eftir í evrum inni í dótturfélaginu úti í Evrópu.
- Flótti gjaldeyris: Mismunurinn á verðmæti hráa fisksins og dýru neytendavörunnar í búðunum úti verður eftir erlendis.
Af hverju eru frystihúsin tóm?
Þeir sem muna nokkra áratugi aftur í tímann vita að íslensk landsbyggð var byggð upp á öflugri fiskvinnslu. Það var frystihús í nánast hverju einasta sjávarþorpi í kringum landið og þar sló hjarta samfélagsins.
Sú þróun að gömlu frystihúsunum var lokað hófst vissulega áður en EES-samningurinn kom til. Hún dróst áfram af breyttum kröfum markaðarins um ferskan fisk í stað frosins, tækniframförum og ekki síst hagræðingu í kjölfar kvótakerfisins (þessu muna margir eftir úr sjónvarpsþáttunum Verbúðinni).
En vandamálið í dag er ekki að gamla tímanum hafi lokið. Vandamálið er að tollamúrarnir koma í veg fyrir að nýir tímar geti hafist. Þeir tryggja að frystihúsin standi áfram tóm eða í hálfgerðu skötulíki, á meðan fiskurinn er keyrður óunninn í gáma og sendur rakleitt úr landi. Við höfum verið læst í því hlutverki að vera hráefnisland, vegna þess að það er tollfrjálsa leiðin.
Hátækni á móti launakostnaði
Andstæðingar ESB-aðildar benda gjarnan á að hár launakostnaður og fjarlægð frá mörkuðum á Íslandi muni alltaf kalla á að fiskurinn sé unninn erlendis, jafnvel þótt tollar yrðu afnumdir.
En þar er verið að vanmeta íslenska tækni og nýsköpun. Íslendingar eru í fararbroddi í heiminum þegar kemur að hátæknivinnslu á fiski (Marel o.fl.). Með sjálfvirkni, vélmennum og háþróuðum vatnsskurðarvélum getum við unnið fisk á gríðarlega samkeppnishæfan hátt, þrátt fyrir hátt launastig.
Hins vegar dugar besta tækni í heimi skammt þegar varan rekst á 12–20% tollamúr við komuna til Evrópu. Tollarnir eru sá þáttur sem gerir það að verkum að jafnvel tæknivæddustu fyrirtækin neyðast til að flytja lokavinnsluna út. Tollamúrinn virkar eins og girðing sem vinnur gegn notkun íslenskrar nýsköpunar í sjávarútvegi á Íslandi.
Hér sitja tækifærin og frumkvöðlarnir eftir í kuldanum
Ef tollarnir væru ekki til staðar, gætu opnast nýir möguleikar fyrir íslenska frumkvöðla og smærri fyrirtæki. Hugsum okkur lítið, öflugt nýsköpunarfyrirtæki á landsbyggðinni sem vill kaupa gæðahráefni á íslenskum fiskmarkaði, fullvinna það í neytendapakkningar, hanna flotta vörulínu og selja dýrar, tilbúnar lúxusafurðir beint í stórmarkaði í París eða Berlín.
Í dag er þessi viðskiptahugmynd dauðadæmd á teikniborðinu vegna tollanna. Með fullri aðild að ESB gæti verðmætasta fólkið í keðjunni, þau sem kunna að pakka, markaðssetja, hanna og selja, einnig starfað á Íslandi en ekki mest megnis í Póllandi eða Frakklandi. Við gætum skapað fjölbreytt og spennandi störf í landinu sem myndu styrkja byggðirnar sem myndi þá laða að ungt menntað fólk til starfa.
Hræðslan heima, hagnaðurinn úti
Það er lúmsk kaldhæðni fólgin í því að sömu hagsmunaaðilar og mögulega fjármagna dýrar áróðursherferðir heima á Íslandi til að hræða almenning og smærri fyrirtæki og segja að ESB-aðild muni rústa fullveldinu og sjávarútveginum (sem er hvorutveggja ákveðin hræðsuláróður), séu sjálfir með báða fætur tryggilega plantaða inni í Evrópusambandinu.
Fyrir þeirra rekstur skiptir litlu máli þótt litla Ísland standi úti í kuldanum; þeir eiga sínar eignir innan ESB og geta tekið sinn hagnað þar líka. Það má kannski segja að þeir séu gíslar eigin sérhagsmuna og verji núverandi kerfi því með kjafti og klóm og sjá kannski ekki möguleikana fyrir eigin skammtímahagsmunum. Á meðan er það bara íslenskur almenningur, ríkissjóður og sjálft vinnuaflið sem situr eftir úti á gangi og glápir í gegnum skráargatið á meðan verðmætin sigla fram hjá.
Fullveldi á nefnilega ekki að vera skjöldur fyrir sérhagsmuni fárra, heldur tæki til að halda virðisaukanum og sköttunum heima hjá fólkinu í landinu. Það er kominn tími til að hætta að flýja í blindri hræðslu á meðan stóru strákarnir skála í rauðvíni handan tollamúrsins.
Höfundur er sérlegur áhugamaður um Já við ESB-viðræðum.
