Einstakt samlífi hýena og manna

Í eþíópísku borginni Harar lifa villtar hýenur og menn í sátt og samlyndi

Þegar tekur að dimma í hinni fornu borg Harar í austurhluta Eþíópíu fara hýenurnar á kreik. Mennskir íbúar borgarinnar og villtar hýenurnar eiga í einstöku samlífi. Hin bitföstu rándýr þrífa götur borgarinnar og fá mat á hverju kvöldi frá sérstökum hýenuhvíslurum.

-

Borgin Harar er þekkt fyrir veglega borgarmúra sem hafa frá miðöldum varið gamla bæinn fyrir árásum, í rangölum miðborgarinnar eru ógrynni af moskum og helgistöðum sem gera hana samkvæmt sumum túlkunum að fjórðu helgustu borg í íslamstrú. Borgin var áður mikilvæg miðja á verslunarleiðinni frá Arabíuskaga og til assýríska konungdæmisins og þarna dvaldi franska skáldið Arthur Rimbaud nokkur af síðustu árum sinnar ævintýralegu ævi – og starfaði sem smyglari og bisnesskarl.

Þó að Harar sé einhver helsti ferðamannastaður í Eþíópíu eru vestrænir ferðamenn nokkuð sjaldséðir. Þegar gengið er um þrönga völundarganga gömlu borgarinnar, Harar Jugol, er alls staðar horft og kallað á eftir manni. Eins og víða annars staðar í landinu hrópa ungmennin hið augljósa: „FARANJI!“ – útlendingur – og börnin biðja um „karamelló“ eða rukka fyrir að stilla sér upp fyrir myndatöku.

Ungir karlmenn sem halda til á aðaltorgi gamla bæjarins gefa sig á tal við túrista og segjast allir – á misgóðri ensku – vera leiðsögumenn: „Hvaðan eruð þið? Eruð þið komin hingað til að sjá hýenurnar?“ spyrja þeir vongóðir. Ekki síður en gömlu borgarmúrarnir, helgu staðirnir og hrörlegt Rimbaud-safnið er það nefnilega einstakt samband heimamanna við hýenurnar í nágrenninu sem laðar erlenda ferðamenn til borgarinnar.

Réðust á búfénað og börn

Í meira en fimm hundruð ár hafa voldugar blettahýenur búið í nágrenni borgarinnar í stórum hópum. Á kvöldin læðast þær inn um þar til gerð göt á borgarmúrunum, vafra um göturnar og éta rusl og afganga eftir mennina. Þessi umhverfisvæna sorphirða er hentug fyrir báða aðila. Samkvæmt hararískum þjóðsögum eiga dýrin einnig að halda frá illum öndum – svokölluðum djinn sem eiga að geta sest að í sálum fólks – svo ávinningurinn af samlífinu er tvöfaldur.

Þegar lítið hefur verið um afgangsmat í gegnum tíðina hafa hinar villtu hýenur hins vegar tekið upp á því að ráðast á búpening og jafnvel lítil börn. Og það var líklega til að bregðast við slíkum tilvikum sem borgarbúar byrjuðu að gefa dýrunum að borða.

Heimamenn segja að hefðin eigi að rekja rætur til hungursneyðar á 19. öld en þá höfðu borgarbúar byrjað að gefa dýrunum hafragraut með smjöri. Þessum gæfusamlega samningi þvert á tegundir er fagnað af mönnunum á hverju ári. En þó að einhvers konar matargjafir hafi líklega farið fram í meira en hundrað ár var það ekki fyrr en á sjötta eða sjöunda áratugnum sem matartímarnir urðu jafn reglulegir og nú, en þá tók einn langþreyttur kúabóndinn málin í eigin hendur og fæddi hýenurnar. Afkomendur hans tóku við keflinu og í áratugi hafa svo nokkrir heimamenn gefið þessum stórhættulegu dýrum að borða á hverju kvöldi rétt fyrir utan borgarmúrana.

Samkvæmt hararískum þjóðsögum eiga hýenurnar einnig að halda frá illum öndum.

Blaðamaður stendur augliti til auglitis við villta hýenu fyrir utan borgarmúra Harar í Eþíópíu.
Í návígi Blaðamaður stendur augliti til auglitis við villta hýenu fyrir utan borgarmúra Harar í Eþíópíu.
Mynd: Kristján Guðjónsson

Hýenukúnstir og kossar

Klukkan hálf sjö að kvöldi keyrum við með ungum leiðsögumanni og vini hans á tuk-tuk-mótorhjóli út í kolsvart myrkrið rétt fyrir utan austurvegg borgarinnar. Hann stoppar á hálfgerðum ruslahaug þar sem tveir aðrir bílar eru fyrir með ljóskastarana kveikta. Þarna er stór eþíópísk ferðamannafjölskylda að fylgjast með og ítalskt par með risastórar myndavélar.

Um leið og við mætum stígur hýenuhvíslarinn fram með fléttaða körfu með hráum kjötbitum og beinum. Hann sest niður, starir út í myrkrið og byrjar svo að flauta og hrópa hvellt. Smám saman birtast nokkur sindrandi augu í myrkrinu, fyrst eitt par, annað og þriðja. Blettahýenur eru stærsta tegundin af kyni hýena í heiminum. Þær geta orðið allt að 80 kíló og bitkrafturinn einn sá mesti í dýraríkinu (meira en 77 kíló á fersentimetra) – enda nota þær kjálkana til að bryðja bein stórra dýra og komast að næringarríkum mergnum.

Hýenuhvíslarinn tekur upp kjötbita og kastar út í átt að hýenunum sem nálgast varfærnislega og gófla svo í sig bitana. Hýenuhvíslarinn þekkir ólíkar hýenur í hópnum í sundur og hefur gefið mörgum þeirra nafn. Sumar er leikglaðari og félagslyndari en aðrar og hann laðar eina slíka nær með kjötbitum. Hann hengir einn bitann á prik sem hann heldur svo með munninum og platar þannig hýenuna til að gefa sér blautan koss. Eftir að matargjöfin fór að laða að sér ferðamenn hafa hýenuhvíslararnir í auknum mæli farið að sýna slíkar listir með dýrunum, láta þau klifra upp á bak sitt til að sækja kjötið – þetta kallar leiðsögumaðurinn „hýenunudd“.

Við túristarnir fáum líka að gefa dýrunum. Í nálægð eru þetta virkilega vöðvastælt dýr með fallegan feld og furðulega vinalegt andlit – svona miðað við orðsporið. Það er vissulega ógnvænlegt að vera einn metra frá villtu dýrinu, en það teygir sig vinsamlega í átt að mér, grípur kjötbitann sem ég hef á priki og stekkur svo í burtu.

Hver og einn túristi borgar 100 eþíópísk birr fyrir að fylgjast með og taka þátt í sjónarspilinu í myrkrinu – rúmar fimm hundruð krónur – sem er nokkuð mikill peningur í landi þar sem stór prósenta býr ennþá við hungurmörk. Með auknum ferðamannastraumnum í landinu heldur samlífi Hararbúa og hýenanna þannig áfram að gagnast báðum aðilum.

Hann hengir einn bitann á prik sem hann heldur svo með munninum og platar þannig hýenuna til að gefa sér blautan koss.

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.