Draumur um hið fullkomna samfélag

Fimm klassísk fyrirmyndarsamfélög í bókmenntasögunni - Útópíur í 2400 ár

Christine de Pizan, sem stundum hefur verið nefnd fyrsti femínistinn, skrifaði bók um samfélag án karla – til að sýna fram á mikilvægi kvenna í samfélaginu.
Konur byggja hið fullkomna samfélag Christine de Pizan, sem stundum hefur verið nefnd fyrsti femínistinn, skrifaði bók um samfélag án karla – til að sýna fram á mikilvægi kvenna í samfélaginu.
Mynd: © The British Library Board

Vonin um betra líf og fullkomið samfélag hefur verið einn af drifkröftunum í sögu mannsins. Í mörgum trúarbrögðum eru til sögur um fyrirmyndarsamfélög í óræðri fortíð eða fullkominn stað sem fólk hverfur til eftir dauðann: Eden, Ódáinsvellir, Valhöll og svo framvegis. Hugtakið útópía hefur hins vegar fest við þær hugmyndir um fyrirmyndarsamfélag og -stjórnskipulag sem er (að minnsta kosti fræðilega) mögulegt að ná fram.

Framan af voru útópískar bókmenntir fyrst og fremst notaðar sem hliðstæður til að deila á samtímann, en með vaxandi trú á að mannkynið gæti í raun og veru haft áhrif á hlutskipti sitt í heiminum fóru margir að líta á þær sem gagnlegar hugmyndir um hverju væri hægt að hrinda í framkvæmd.

Þremur og hálfri öld eftir að hugtakið útópía náði útbreiðslu vegna samnefndrar skáldsögu Thomas More varð svo til andstæðan, dystópía, en orðið er notað um ímyndaða heima sem eru verri en okkar eigin. Hvort sem ástæðan er aukin bölsýni eða að slíkar sögur séu einfaldlega dýnamískari hafa slæmar staðleysur orðið mun meira áberandi en hinar góðu í sagnagerð á undanförnum áratugum. Hér eru hins vegar nokkur dæmi frá síðustu 2.400 árum um jákvæðar staðleysur, eða útópíubækur, sem vert er að kynna sér.

Lestu meira um útópíur:
Vægðarlaus gagnrýni í skjóli staðleysu - Viðar Pálsson, sagnfræðingur, ræðir um Útópíu Thomasar More.
Óramútur og útópíur á 21. öldinni - Anna Björk Einarsdóttir lýsir stöðu útópíunnar á 21. öld út frá sjónarhorni marxismans.

Ríkið eftir Platón

(um 380 f.Kr)
Ríkið eftir Platón

Samræðan Ríkið, eða Politeia, eftir Platón er ein fyrsta og þekktasta bókin þar sem settar eru fram kenningar um fullkomið stjórnskipulag. Í samræðunni ræðir heimspekingurinn Sókrates um réttlæti og skipulag réttláts ríkis. Hann talar um útópíska borgríkið Kallipolis (sem þýðir falleg borg) þar sem kynjajafnrétti ríkir, sameignarfyrirkomulag, ríkisstýrður getnaður og skýr verkaskipting þar sem heimspekikóngar halda um stjórnvölinn og ljóðskáld eru gerð útlæg. Þrátt fyrir að vera eitt af merkustu ritum vestrænnar heimspeki hafa hugmyndir Platóns um hið fullkomna þjóðfélag ekki notið mikillar hylli sem praktískt plan um uppbyggingu samfélagsins.

Bókin um kvennaborgina eftir Christine de Pizan

(1405)
Bókin um kvennaborgina eftir Christine de Pizan

Le Livre de la Cité des Dames eftir feneysk-frönsku skáldkonuna Christine de Pizan er oft talið eitt allra fyrsta femíníska bókmenntaverkið. Í bókinni, sem er andsvar við vinsælu ljóði sem Christine fannst gera lítið úr konum, ímyndar hún sér „kvennaborg“ þar sem hún hefur safnað saman merkilegum konum úr mannkynssögunni og sýnir þannig fram á hversu mikilvægir borgarar konur er í raun og veru. Fleiri bækur um fullkomið ríki, einungis skipað konum, hafa verið skrifaðar í seinni tíð og má þar til dæmis nefna Herland eftir Charlotte Perkins Gilman frá 1915.

Nýja Atlantis eftir Sir Francis Bacon

(1627)

Í hinni ókláruðu skáldsögu New Atlantis ímyndar Francis Bacon sér eyju sem hann nefnir Bensalem og staðsetur úti fyrir Suður-Ameríku. Þetta er fyrirmyndarsamfélag þar sem vísindi og þekking eru kjarni samfélagsins. Menn eru siðsamir, taka almannahag fram yfir eiginhagsmuni og eru umburðarlyndir gagnvart ólíkum trúarbrögðum. Bacon lék stórt hlutverk í stofnun nokkurra breskra nýlenda í Ameríku, en í mörgum slíkum nýlendum var meðvitað gerð tilraun til að smíða raunverulega útópíu.

Fréttir frá engum stað eftir William Morris

(1890)
Fréttir frá engum stað eftir William Morris

Í skáldsögunni News from nowhere ímyndar breski hönnuðurinn og altmúligmaðurinn William Morris sér fyrirmyndarsamfélag framtíðarinnar. Bókin fjallar um mann sem vaknar einn daginn eftir fund hjá sósíalistaflokknum í framtíðarsamfélagi sem byggir á lögmálum sameignar og lýðræðislegrar eignar á framleiðslutækjum. Í samfélaginu er ekkert peningakerfi, ekkert yfirvald, engir dómstólar eða fangelsi, engar borgir eða einkaeign. Fólk lifir í sátt við náttúruna og vinnan býður upp á sköpun og ánægju. Þessi stjórnleysisútópía var andsvar við útópíubókinni Looking Backward: 2000–1887 eftir Edward Bellamy sem hampaði ríkissósíalisma sem Morris hafði ímugust á.

Nútímaútópía eftir H.G. Wells

(1905)

Einn af feðrum vísindaskáldsögunnar, H.G. Wells, skrifaði nokkrar útópískar skáldsögur en sú fyrsta A Modern Utopia fjallar um fyrirmyndarsamfélag sem hefur þróast á annarri jörð í einhvers konar hliðarvídd. Aðalsstétt sjálfboðaliða, svokallaðra Samúræja, stjórnar alheimsríki. Á plánetunni er sameign á öllum auðlindum og vélvæðing hefur nánast útrýmt þörfinni fyrir vinnuafli.

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.