Samhengið í rústunum

Greinargóð bók um endurskipulagningu íslensks viðskiptalífs og afleiðingar hrunsins

Þeir Magnús og Þórður Snær hafa fylgst náið með endurskipulagningu íslensks efnahagslífs síðustu árin og hafa nú skrifað bók um efnið.
Bók um eftirhrunið Þeir Magnús og Þórður Snær hafa fylgst náið með endurskipulagningu íslensks efnahagslífs síðustu árin og hafa nú skrifað bók um efnið.
Mynd: © DV / Kristinn Magnússon

Ísland ehf.: Auðmenn og áhrif eftir hrun

Höfundur: Magnús Halldórsson og Þórður Snær Júlíusson
Útgefandi: Vaka-Helgafell/Forlagið

Með rannsóknarskýrslu Alþingis vorið 2010 kom samhengi efnahagshrunsins út á mörg þúsund blaðsíðum og svalaði þörfinni fyrir kerfisbundna umfjöllun um aðdraganda þess og orsakir. Frá því rannsóknarskýrslan kom út hafa fjölmiðlar haldið áfram umfjöllun um hrunið og afleiðingar þess en engin skýrsla eða bók hefur komið út þar sem helstu atburðirnir í viðskipta- og efnahagslífinu á árunum eftir hrun eru tíundaðir og settir í samhengi.

Slík bók kom út í vikunni og heitir hún Ísland ehf: Auðmenn og áhrif eftir hrun. Bókin er eftir blaðamennina Þórð Snæ Júlíusson og Magnús Halldórsson sem skrifuðu hana á aðeins tveimur mánuðum.

Katastrófískar afleiðingar

Í bókinni, sem er tæpar 300 síður, reyna höfundarnir að lýsa þeim katastrófísku afleiðingum sem íslenska efnahagshrunið hafði á íslenskt efnahags- og viðskiptalíf: Hvernig eigna- og valdajafnvægið í viðskiptalífinu hefur breyst; hverjir hafa misst eignir og hvernig; hverjir hafa haldið eignum sínum og af hverju og hverjir það eru sem standa uppi sem eigendur Íslands þegar búið verður að greiða úr afleiðingum hrunsins.

Því þó að fimm ár séu liðin frá hruninu þá má eiginlega að segja að hrunið sé ekki ennþá afstaðið þar sem stærstu mál íslensks samtíma ganga út á að eiga við afleiðingar þess: Gjaldeyrishöftin, erlenda kröfuhafa bankanna og stórra fyrirtækja, nánast algjöran skort á erlendri fjárfestingu og það ægivald banka og lífeyrissjóða í íslensku viðskiptalífi sem hrunið hefur leitt til þar sem svo margir fjárfestar í atvinnulífinu misstu eignir sínar í hendur bankanna og fáir einkaaðilar í viðskiptalífinu hafa fjárhagslegt bolmagn til að kaupa þessar eignir aftur af bönkunum.

Ísland ehf. eftir Magnús og Þórð Fátt nýtt er í bókinni en hún setur árin eftir hrun í áhugavert samhengi.

Bók Þórðar Snæs og Magnúsar fjallar því ekki um afstaðna atburði, líkt og til dæmis skýrsla rannsóknarnefndar Alþingis og bækur um efnahagshrunið sjálft þar sem rammi umfjöllunarinnar endaði um haustið 2008, heldur um atburði sem eru enn í gerjun, um ryk sem enn er ekki sest. Í eftirmála bókarinnar er þessu lýst svo: „Það er ekki hægt að segja til um strax hvernig tókst til við endurskipulagninguna. Það mun tíminn leiða í ljós.“

En fátt nýtt

Þeir sem fylgjast vel með fréttum munu ekki finna margt nýtt í bókinni þar sem hún byggir að mestu leyti á fréttum sem sagðar hafa verið um endurskipulagningu íslensks efnahags- og viðskiptalífs á liðnum árum. Til dæmis fjárhagslega endurskipulagningu N1, Exista, Eimskipa, Olís og fleiri fyrirtækja. En það er þetta samhengi eftirhrunsins sem er aðall bókarinnar en ekki skúbb, ný tíðindi eða nýjar bombur.

Einn af þeim sem greinarhöfundur ræddi við um bókina sagðist hafa verið að bíða eftir stóru bombunni framan af bókinni en að hún hafi ekki komið. Þetta er hins vegar ekki bók stórfréttanna heldur bók samhengis síðustu ára í efnahagslífinu; samhengis sem gott er að fá fest á bók.

Heimur vogunarsjóða

Í mörgum tilfellum hafa höfundarnir sjálfir skrifað þær fréttir sem um ræðir og vísað er til í bókinni og þekkja málin sem þeir fjalla um því vel, nánast frá fyrstu hendi ef svo má segja – stundum skreyta þeir frásögnina með samtölum sem þeir hafa sjálfir átt við nafngreinda aðila eins og Geir Haarde, Lýð Guðmundsson eða Jón Ásgeir Jóhannesson og gerir það bókina líflegri.

Þetta á til dæmis við um umfjöllunina um innreið vogunarsjóða í íslenskt viðskiptalíf um haustið 2008 – Þórður Snær hefur fjallað blaðamanna mest um þá í hérlendum fjölmiðlum – þegar þeir sáu gróðatækifæri í því að kaupa skuldabréf föllnu bankanna fyrir slikk. „Kaupa, kaupa, kaupa“ er haft eftir einum útsendara vogunarsjóðs hér á landi þegar hann kynnti sér eignasafns Glitnis á fyrsta kröfuhafafundi bankans síðla árs 2008. Sömu sögu má má segja um umfjöllunina um eignarhald kröfuhafa bankanna, meðal annars vogunarsjóðanna, á skuldabréfum bankanna sem Þórður Snær birti í Fréttablaðinu í fyrra.

„Þeir sem fylgjast vel með fréttum munu ekki finna margt nýtt.“

Í bókinni er gefið gott yfirlit yfir þessi umsvif vogunarsjóðanna. Ísland er orðið að landi vogunarsjóðanna en slíkt hefði verið nær ómögulegt í þeim ríkiskapítalisma sem hér ríkti fyrir einkavæðingu bankanna 2002 og 2003 – bókin skrásetur þá staðreynd vel.

Skortur á tilvísunum

Einn af göllum bókarinnar er að mínu mati sá, þar sem að mestu er um ræða notkun á fréttum sem nú þegar hafa verið sagðar í fjölmiðlum, að höfundarnir skuli ekki geta heimilda. Ekki er að finna í bókinni tilvísanir til heimildanna sem notaðar eru, hvorki neðanmáls né aftast í bókinni og er heldur ekki heimildaskrá í henni.

Fyrir vikið er erfitt fyrir lesandann að átta sig á því hvað er nýtt í frásögninni og hvað byggir á eldri fréttum. Í einhverjum tilfellum er heimilda getið í textanum sjálfum en það heyrir til undantekninga. Þetta er dálítið óþægilegt fyrir lesandann og eins kemur sér þetta illa fyrir höfundana þar sem vissulega er að finna nýjar upplýsingar í bókinni sem ekki hafa komið fram áður en lesandinn á erfitt með að átta sig á því sökum tilvísanaskortsins. Ástæðan fyrir þessum tilvísanskorti er væntanlega sú að tilvísanir geta hægt á flæði textans og gert hann stirðari og þyngri aflestrar. Sú ástæða er góð og gild en hefur ákveðnar neikvæðar afleiðingar fyrir lesandann.

Hlutlægur stíll

Bókin er læsileg. Á henni er hlutlægur, frekar knappur stíll; fréttastíll sem hefur það að markmiði að koma upplýsingum til skila frekar en að fanga anda lesandans eða töfra hann. Líkt og stundum er sagt þá hafa höfundarnir ákveðið að fara þá leið að „sýna“ frekar en að „segja“ (show but don´t tell) þar sem þeir láta oft og tíðum ógert að draga sjálfir ályktanir af þeim atburðum sem er lýst heldur láta lesandanum það eftir að draga eigin ályktanir af staðreyndum.

Höfundarnir sitja á sér í lýsingum sínum sínum og dæma yfirleitt ekki harkalega eða nota kaldhæðni og háð – stundum skína skoðanir höfundanna þó í gegn eins og þegar talað er um árin fyrir hrun sem tímabil íslenskrar „viðskiptasnilldar“ í nokkurri kaldhæðni. Fyrir vikið þá virkar umfjöllunin sanngjörn á lesandann þar sem höfundarnir eru ekki dómharðir eða hrapa að ályktunum.

Þarft samhengi

Bók Magnúsar og Þórðar færir lesandanum því þarft samhengi frétta úr efnahagslífinu sem almenningur hefur verið að lesa um síðustu fimm árin. Þeir hafa unnið það verk vel enda með stóran hluta þessarar sögu í kollinum eftir að lifað og hrærst í fréttum um eftirhrunið í fimm ár. Bókin telst hins vegar ekki vera sérstaklega frumlegt verk eða „tímamótaverk“ enda er það mér til efs að það hafi verið tilgangurinn með útgáfu hennar.

Verkið er hófsamara, lágstemmdara og í reynd ópersónulegra. Að sumu leyti má segja að bókin sé eins og viðhengi við rannsóknarskýrslu Alþingis; viðhengi sem hefði kannski fylgt henni ef skýrslan kæmi út í dag, eins konar annáll. Þetta er skrásetning samhengis sem minnir lesandann líka á fallvaltleika eigin fréttaminnis og það hve fljótt getur fennt yfir nýliðna atburði um líðandi stund í huga hans.

Eftir lesturinn situr samhengi eftirhrunsins betur í huga hans. Fyrir vikið er þeim mun ólíklegra að hann gleymi því sem á undan er gengið í endurskipulagningunni eftir fallið sem við munum sjálfsagt fylgjast með í að minnsta kosti nokkur ár í viðbót, eða kannski bara þar til allt hrynur aftur vegna þess hvernig staðið var að þessari endurskipulagningu.

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.