Nötrandi nýtt hljóð

Út er komin ný ljóðabók sem ber með sér nýjan og áður óþekktan hljóm. Þetta er Nötur gömlu nútíðarinnar eftir Emmalyn Bee, sem kom út undir merkjum útgáfunnar Útúr ýmsu nú í mars. Í þessu heimaföndraða kveri sem lætur lítið fyrir sér fara í bakhillum bókabúða, tekst höfundi að skapa veröld algjörlega óháða hinum ytri heimi – veröld sem á sama tíma hvílir þungt á þeirri samtíð sem hún er sprottin úr.

Á mörkum hins dýrslega og stafræna

Þessi veröld býður lesandann velkominn með þessari mögnuðu ljóðlínu: „Von okkar færir okkur þjáningar vegna nöturs gæfulausrar næturinnar.“ Það er eitthvað ískalt við þetta, hyldjúpt og fjarlægt en á sama tíma alveg rosalega nálægt, eða eins og segir þarna einhvers staðar; „Núna þarft þú að fjarlægjast nándleysið! Guð gúglröflsins gengur um gólf.“

Hér virðist í fyrstu birtast heimur handan veruleikans, þar sem „[h]ugsanirnar næra hráslagalega puðnúandi göngu okkar“ en við nánari lestur verður inntakið miklu frekar ofurraunverulegt, dansandi á landamærunum, hvar tilvistin lafir ef til vill á mörkum hins dýrslega og stafræna, þar sem naív en dulræn rödd ljóðmælandans hittir lesandann hvar hann situr, fyrir framan tölvuskjáinn, villtan, að smella á orð fyrirsagnanna, „Næstum-þú átt óþolandi margar gúglsamar minningar.“

Hver ert þú?

Það tekur smá tíma að komast inn í verkið. Notkun á orðasamböndum eins og Næstum-þú og hið góðgólandi Gúgl virðast sem latína í fyrstu en áður en maður veit af hefur ljóðabálkinum tekist að troða sér inn í mann og samtalið um næstum-okkur er hafið. Spurningarnar hrannast upp. Hver ert þú? Gúglaðu þér og sjáðu hvort þú finnir ekki næstum-þig þarna einhvers staðar, nándlausan, rafrænan og lokaðan af frá útheimum, flakkandi mitt á milli Fésbókar, Gúgls og Skæps, þar sem enginn er allur og allir eru næstum-þeir.

Vertu í Djakarta eða Pekíng – einhvers staðar hinum megin á hnettinum – og þú ert ennþá í Reykjavík, gúglóður, að taka þátt í fésbókarævisögunni, því nötrandi leifar sjálfs þíns þarfnast þess, rétt eins og alkóhólistinn sem þambar spíra og átfíkillinn sem kjamsar á einum sveittum, eins og þegar, „Fúnar óðamála stoðir næstum-okkar nærast á ávinningi fésbókarævisögunnar.“ Verkið kveikir jafnan í eldgosi hugrenningatengsla, en slíkt hefur hingað til þótt gott, í hinum einmana heimi ljóðsins.

Hápólitískt efni

Það er hin unga skáldkona Þórdís Björnsdóttir sem stendur á bak við skáldanafnið Emmalyn Bee, en hún hefur áður gefið út ljóðabækurnar Ást og Appelsínur, Og svo kom nóttin, Í felum bakvið gluggatjöldin auk fleiri verka. Í viðtali við DV í apríl sagðist hún hafa unnið verkið með hjálp pendúls og handanverunnar Zúrkof – hún hefði ekki skrifað bókina sjálf. Tilfinning handanheimsins er viðvarandi hvar sem mann ber niður í verkinu, þar sem, „Fyrirtækin nærast á nægjuleysi næstum okkar. Næstum-við finnum þörfina fyrir ávinning neyslunnar. Næstum-við finnum græðgina magnast. Næstum-við neitum að þjóna núinu.“

Þetta er hápólitískt efni um eilífa svölun fyrirtækjanna á löngunum okkar, og eða hlutverk okkar í heimi stanslausrar neysluhyggju. Þrátt fyrir að vera nokkuð „straight to the point“ verður textinn aldrei predikandi eins og oft vill verða, mögulega vegna þess hversu óhefðbundinn hann er, hvernig skilaboðunum er komið á framfæri með því að koma á óvart. Einfaldar setningar eins og „Núið nærir okkur með auðvaldinu“ og „Núna þjónum við nötrinu með ógnarstjórninni“ bera vott um barnslega en einlæga pólitík sem erfitt er að verjast með góðu móti, ef til vill af því að hún á erindi inn í nötrandi samtímann, þennan lafandi heim, sem geymir ofgnótt orða, á meðan hungursneyðir geisa.

Fyndið en harmrænt

Nötrið svífur einhvern veginn og óvart yfir orðaflóðinu sem birtist okkur á tölvuskjám daganna, svona eins og til þess að minna okkur á að ennþá sé hægt að blása orð full af frumstæðum krafti. „Ó-þú rífur næstum mig. Ó-þú óelskar næstum mig. Ó-við útilokum ástina. Ó-við ríðum hvort öðru.“ Hér er ekki hjakkað í fornu formi, hljóðið er nýtt, takturinn frumlegur, aldrei er verið að velta sér upp úr löngu dauðum orðum útdauðra skálda. Nei! Hér eru ljóðin heldur betur á lífi, og þau færa okkur þennan fjarlæga en kunnuglega tón nötursins, hina nýju og fersku lykt sem við höfum svo lengi þráð án þess þó að vita hvar hana væri að finna.

Hömlulaus nýyrðin og lifandi leikurinn sem rennur upp eftir síðunum undirstrikar síðan hinn þunga slátt sem verkið hvílir á. Þetta er fyndið en harmrænt. Hvað í fjandanum erum næstum-við að gera hérna? Nándlausir menn góla og gúgla umvafðir naumvinum undir ógnarstjórn gúglröflsins á meðan þeir horfa á útheiminn renna hjá fyrir utan gluggann – þennan skjá daganna, „Ó, hvað netið er góðgólandi! Núna þjóna menn hverjir öðrum gegnum nándleysið. Göngu okkar þekkja onlæn gúglvinir okkar nánast ekkert. / Hó! Núna á nötur okkar gott. / Næstum-við úðum í okkur otandi nútíðarmyndum góðra naumvina okkar. Næstum-við meltum sögu vina okkar.“

Tekst fullkomlega

Í nötrinu rífa orðin sig úr spennitreyjunni, koma sér undan oki tungumálsins og frelsast, rísa trítilóð til himins eins og sms-skilaboð á milli graðra vina, „Nær væri að talast við á skæpinu“ segir á einum stað og maður kinkar kolli og heldur áfram, „Kuldaleg nútíðin nærir næstum-okkur betur þannig. Auðvitað! Nöfn okkar verða þá að hreyfimyndum! Nafnið, nöfnin, geta náttlosað sig og orðið að talandi mynd.“

Þetta eru orð að handan. Dulræn skilaboð í dvínandi heimi, með dassi af húmor, ætluð ráðvilltri hjörð mannfólks sem tekur þátt í óskiljanlegum eltingaleik. Og það sem meira er: Það tekst fullkomlega! Hvernig er til dæmis ekki hægt að falla fyrir setningu eins og þeirri sem birtist lesendum á annarri síðu bókarinnar, eins og eitthvað fornt og greipt í stein, en samt svo mikið dagsins í dag: „Gúglóðir mennirnir nærast á nútíðargólinu.“

„Innávið eigum við mjög lítið“

Á stundum upplifir maður ljóðin helst sem gátur, galdraþulur, jafnvel möntrur; „Hví nötrar þú svo mikið? Óttinn er ástæðulaus. Núið þjónar okkur með öllu sem við óskum“ og „Gæfan þjónar okkur með nötrinu. Nötrið nærir okkur með núinu. Núið nærir okkur með nærveru óttaleysisins.“ Alltaf er hægt að koma að textanum aftur og aftur, kasta fyrri túlkunum fyrir borð og upplifa nýjar, finna merkinguna renna í gegnum sig aftur og aftur, sífellt á nýjan hátt.

„Næstum-við guggnum á að mata gúlpandi svanga maga. Næstum-við eigum matinn sjálf. Næstum-við nötrum vegna ótta við að missa góða bita“ og „Útávið eigum við meira en nóg. Innávið eigum við mjög lítið.“ Orðin komast hjá radarnum, smygla sér í sakleysi sínu ofan í djúpið. Það sem annars væri ef til vill margtuggið verður eins og hálf frumstætt, beintengir við leifarnar af því sanna í manni sjálfum, sprengir sér leið framhjá grímum og brynjum, tungumálið einhvern veginn svo alþjóðlegt og auðskiljanlegt þegar kóðinn hefur verið krakkaður; „Góðleg gónandi nútíðin nærist á friðleysi næstum okkar. Næstum-við finnum gólið magnast innra með næstum-okkur.“

Heimar í óteljandi litum

Nötrið er sannkallaður leikur fyrir þá sem njóta þess að láta koma sér á óvart. Ævintýri uppfullt af nýbornum furðufiskum eins og potnándinni og óþurftarþaulnútíðinni. Í ljóðabókinni Og svo kom nóttin sem kom út hjá Nýhil árið 2006 var Þórdís að vinna með annan ævintýraheim. Þar voru myndirnar á stundum handan þessa heims en tungutakið nærtækara.

Nú hefur hún skapað ævintýri úr daglegum veruleika hálf-sjálfanna sem eyða dögunum í vafri um netið en tungutakið er að handan. Í Og svo kom nóttin má finna þessar ljóðlínur: „Hún umlar eitthvað og byltir sér / og ég veit að á bakvið lokin / eru heimar inní heimum / sem ég ímynda mér í óteljandi litum“. Þannig má hæglega velta því upp hvort heimur nötursins sé ekki einn heimanna á bak við lokin? Einn hinna óteljandi lita?

Ónýt forlög

Það er ekki á hverjum degi sem einhverjum tekst að brjótast undan oki tungumálsins svo listilega, það gerist meir að segja mjög sjaldan, en ég er ekki frá því að með útgáfu nötursins hafi Þórdísi Björnsdóttur tekist það. Það er í raun ótrúlegt að ekkert hinna hefðbundnu forlaga hafi viljað gefa þessa merkilegu bók út, en kannski lýsandi fyrir þann veruleika sem íslensk skáld búa við. Þórdís vann öll verk við útgáfuna sjálf, allt frá umbroti til prentunar og dreifingar. Slíka elju ber vissulega að þakka, en það getur varla talist sjálfsagt mál að krefjast slíkrar vinnu af öllum þeim sem fást við nýjungar í bókmenntum.

Rithöfundurinn Steinar Bragi gagnrýndi forlögin hér á landi í viðtali í Spássíunni á dögunum, sagði þau mega vera latari við að elta uppi almannasmekk, þýða annað en sænska reyfara og vera betur vakandi fyrir yngri og óútgefnum höfundum. Hvað svo sem segja má um ástandið í íslenskum bókmenntaheimi, stendur nötur gömlu nútíðarinnar eftir, og kannski sterkara en ella, áður en við leyfum því að leysast upp, allavega í bili, með eigin lokaorðum: „Biturleiki mannanna ávinnur sér gæfu eftir dauða jesú. Fórnardauði hans færir næstum-okkur óralanga friðargöngu. / Á endanum óskum næstum-við honum gæfu. Næstum-við útilokum gæfuleysuna og verðum við sjálf!“

Meira »