Ábyrgi frjálshyggjumaðurinn

Gunnlaugur Jónsson verkfræðingur sendi nýlega frá sér bókina Ábyrgðarkver: Bankahrun og lærdómurinn um ábyrgð. Í bókinni setur hann fram nýstárlega kenningu um hvernig líta megi á ábyrgðina á íslenska bankahruninu. Í stuttu máli telur Gunnlaugur ábyrgðina á hruninu liggja að mestu í of miklum ríkisafskiptum af íslenska bankakerfinu á árunum fyrir hrunið 2008.

Þetta er allt önnur túlkun en sett er fram um íslenska bankahrunið í flestum öðrum skrifum um það, meðal annars Rannsóknarskýrslu Alþingis, þar sem komist er að þeirri niðurstöðu að ríkisvaldið og eftirlitsstofnanir þess hafi verið of fámennar og pasturslitlar í glímunni við einkaðila á markaði. Rannsóknarnefndin taldi meðal annars að nokkrir ráðherrar, seðlabankastjórar og forstjóri Fjármálaeftirlitsins, Jónas Fr. Jónsson, hefðu gerst sekir um vanrækslu í starfi. Jónas Fr. hefur svo sagt eftir hrunið að efla hefði þurft stofnunina til muna til að hún hefði getað sinnt eftirlitshlutverki sínu betur. Að sama skapi hefur Landsdómur dæmt Geir H. Haarde, fyrrverandi forsætisráðherra, fyrir vanrækslu í starfi - dómur sem Gunnlaugur er ósammála í grundvallaratriðum, líkt og síðar kemur fram. Gunnlaugur syndir því gegn straumnum og ýmsum staðreyndum í túlkun sinni.

Persónuleg ábyrgð lykillinn

Ríkisafskiptin sem Gunnlaugur gagnrýnir birtust meðal annars í því að stóru viðskiptabankarnir þrír nutu ríkisábyrgðar, innistæður viðskiptavina bankanna voru tryggðar af ríkinu ef illa færi. Afleiðingin af þessari ríkisábyrgð á bönkunum var sú, að mati Gunnlaugs, að eigendur og stjórnendur íslensku bankanna sýndu af sér ábyrgðarleysi í rekstri þeirra þar sem þeir báru á endanum ekki ábyrgð á fjármunum bankans. Þar að auki leiddi ríkisábyrgðin til þess að innistæðueigendurnir þurftu ekki að hugsa um peningana sína í sama mæli og ef þeir hefðu sjálfir verið ábyrgir fyrir þeim.

Að mati Gunnlaugs er svarið við þessu vandamáli að búa þannig um hnútana að ríkisvaldið aftengi ekki persónulega ábyrgð einstaklinga með forsjárhyggju eins og ríkisábyrgðum á innistæðum í bönkum og öðru slíku. Lykillinn, að mati Gunnlaugs, er að persónuleg ábyrgð einstaklinga sé alltaf til staðar í samfélaginu því þannig forðist óþarfa áhættusækni þar sem draga megi þann almenna lærdóm af bankahruninu að „fólk fari oftast betur með eigið fé en annarra“ .

Í bókina vantar hins vegar umræðu og rökstuðning fyrir því hvað eigi að koma í stað ríkisábyrgðar á bönkum og hvernig persónuleg ábyrgð spilar inn í þetta fyrirkomulag. Sú umræða hefði verið þörf og áhugaverð í bókinni.

Gegn reglum og ábyrgð ráðamanna

Önnur hlið á gagnrýni Gunnlaugs á forsjárshyggju hins opinbera er að hann telur að reglugerðarfargan hafi verið of mikið í fjármálakerfinu á Íslandi á árunum fyrir hrunið. Hann segir að fjárframlög til Fjármálaeftirlitsins hafi aukist mikið á þessum árum án þess að það hafi skilað sér í bættara, siðlegra fjármálakerfi. Gunnlaugur telur styrkingu þess konar eftirlits því ekki hafa verið af hinu góða þar sem „[o]pinberar reglur eftirlit geta ekki leyst ábyrgð fólksins af hólmi“. Reglur geta því haft öfug áhrif, að mati Gunnlaugs, og leitt til ábyrgðarleysis einstaklinga.

Gunnlaugur gengur reyndar svo langt í bókinni að halda því fram að ekki sé í reynd hægt að tala um að ráðamenn og opinberir starfsmenn beri ábyrgð. Hann túlkar ábyrgð mjög þröngt, sem persónulega ábyrgð einstaklings á sjálfum sér, og vill þar af leiðandi meina að ábyrgð embættismanna og opinberra starfsmanna sé „gerviábyrgð“. Ástæðan er sú að valdhafanum er „fært vald“ yfir málefnum einstaklingsins án þess að hann hafi ákveðið að framselja ráðamanninum þetta vald. „Af þessu er ljóst að „ábyrgð ráðamanna“ er í sjálfu sér þversögn. Ráðamenn geta ekki borið ábyrgð í sama skilningi og fólk ber ábyrgð á eigin lífi. Kerfi víðtæks ríkisvalds er kerfi víðtæks ábyrgðarleysis.“

Fer gegn rannsóknarnefnd og Landsómi

Miðað við þessa túlkun Gunnlaugs ætti ekki að vera hægt að draga embættismennn og opinbera starfsmenn til ábyrgðar vegna gjörða sinna eða aðgerðaleysis þar sem ábyrgðin sem þeir bera er aðeins „gerviábyrgð“. Að draga embættismann eða opinberan starfsmann til ábyrgðar vegna þess konar ábyrgðar er annað hvort „aumt“ eða „ósanngjarnt“ að mati Gunnlaugs. Réttarhöldin yfir Geir H. Haarde, og ábendingar Rannsóknarnefndar Alþingis að aðrir embættismenn og ráðherrar hafi einnig gerst sekir um vanrækslu, hljóta því að falla í þennan flokk.

Út frá þessu sést hversu róttækar hugmyndir Gunnlaugs í bókinni eru. Hann fer gegn niðurstöðum Rannsóknarnefndar Alþingis um hlutdeild veikra eftirlitsstofnana í hruninu og segir reglurnar sem náðu yfir fjármálakerfið hafa einmitt verið of miklar sem hann bendir á sem rót vandans. Þá er hann einnig ósammála þeirri niðurstöðu rannsóknarnefndarinnar, Alþingis, íslenskra laga og Landsdóms að hægt sé að draga embættismenn og opinbera starfsmenn til ábyrgðar fyrir dómi.

Byr í seglin

Þó þessar hugmyndir Gunnlaugs hljómi langsóttar. og jafnvel beinlínis óskynsamlegar, þá færir hann samt fyrir þeim rök og ástæður sem hann virðist trúa sjálfur heils hugar. Það er forvitnilegt að kynnast þessari sýn hans sem kenna má við róttæka frjálshyggju. Bók Gunnlaugs hreyfir við lesandanum og fær hann til að hugsa um þau efni sem hann ræðir um: Þetta er hressandi og afar skýrlega hugsað kver lengst af hægri vængnum. Innan kenningar Gunnlaugs er líka innra samræmi þó hann fari stundum nokkuð hratt yfir flókin efni um eðli mannsins og samfélagsins og gefi sér ansi margar forsendur sem sóttar eru í kenningaheim frjálshyggjunnar.

Með tilgátu sinni um hrunið á Íslandi blæs hann ekki aðeins í bresti frjálshyggjunnar, sem er nokkuð löskuð eftir hrunið að margra mati, heldur gefa henni byr í seglin með því að halda því fram að ekki hafi verið gengið nægilega langt í frjálshyggjuátt hér á landi með afnámi ríkisábyrgða. Þá nær hann einnig að hnýta í núverandi stjórnvöld. „Erindi þessa bókarkvers felur í sér von [...] Ranglega hefur verið sagt nú sé frelsið fallið, gamla Ísland, og reisa þurfi nýtt Ísland. Oft er gefið í skyn að það nýja land þurfi að vera sósíalískt eða hálffasískt, án þess að þau orð séu notuð, þar sem ríkið þurfi að láta til sín taka.. Augljóst má vera orðið að ekkert er fjær sanni. Hrunið staðfestir gömul og góð gildi sem flestum eru kunn, að hver sé sinnar gæfu smiður og fólk fari jafnan betur með eigið fé en annarra. Við þurfum ekki að fórna frjálsum viðskiptum og samskiptum, sem hafa skapað mikla velmegun fyrir okkur, því að þeim var ekki um kenna.“

Þannig var hrunið á Íslandi ekki frjálshyggjunni að kenna heldur einmitt of miklum ríkisafskiptum og eins óábyrgum kapítalistum sem misfóru með það frelsi sem hér ríkti í atvinnulífinu.

Siðleg frjálshyggja

Gunnlaugur ræðir um það í bókinni að fjármagnseigendur þurfi að sýna ábyrgð og geta ekki hegðað sér óskynsamlega eða á áhættusækinn hátt í eiginhagsmunaskyni. Hann talar um það sem siðferðisháska (e. moral hazard) þegar einstaklingur notar fé annarra á gáleysislegan hátt til þess að græða á því. Gunnlaugur er alls ekki hlynntur áhættusækni eða græðgi og gagnrýnir þann misskilning að hagfræði hafi ekki í sér siðferðislegt inntak. Hann telur þvert á móti að mikil tengsl séu þarna á milli. „[E]ins og fram hefur komið eru hagur mannsins og siðferði tengd órjúfanlegum böndum. Gott siðferði er hagkvæmt.“

Sýn Gunnlaugs er því á þá leið að einstaklingurinn, manneskjan, þurfi alltaf að sýna ábyrgð gagnvart öðrum, líka fjármagnseigendur á markaði, og megi ekki láta frelsið sem þeira njóta hlaupa með sig í gönur þannig að græðgin verði beri siðferði þeirra ofurliði. Þannig boðar Gunnlaugur ábyrga, siðlega en jafnframt róttæka frjálshyggju í bók sinni. Þessi frjálshyggja Gunnlaugs byggir á því að einstaklingurinn hegði sér skynsamlega og á ábyrgan hátt gagnvart öðrum, sýni persónulega ábyrgð. Gunnlaugur trúir því ekki að maðurinn sé í eðli sínu eigingjörn skepna sem reyni alltaf að hámarka hagsmuni sína á kostnað annarra. Möntru margra frjálshyggjumanna um að „frelsinu fylgi ábyrgð“ má því hengja á bók Gunnlaugs.

Inntak bókar Gunnlaugs er því sú trú hans að Íslendingar geti senn reist nýtt frjálshyggjusamfélag á siðlegri og enn róttækari grunni minni ríkisafskipta - reynslunni ríkari. Heimspeki Gunnlaugs er ekki langt frá anarkisma.

Útópísk sýns

Bók Gunnlaugs verður að teljast útópísk í meira lagi þegar litið er til þess að nærtæk eru reynslurök sem benda til þess að margt af því sem hann segir standist ekki skoðun í raunveruleikanum. Frjálshyggjutilraun okkar Íslendinga er gott dæmi um það þegar stórir fjármagnseigendur á markaði hegða sér ósiðlega, þvert gegn þeim útópíska mannskilningi sem Gunnlaugur boðar. Fjárfestar Gunnlaugs eru siðlegir og ábyrgir þegnar sem eru lausir við græðgi og eftirlitsstofnanir ríkisins þurfa ekki að hafa hemil á því þeir sýna persónulega ábyrgð í hvívetna. Auðvitað væri gott ef þessi kenning væri raunhæf en raunveruleikinn mælir gegn því.

Tilgáta Gunnlaugs gengur auðvitað upp á pappírunum. Ekki er hægt að hrekja það með staðreyndum að skortur á ríkisábyrgð á viðskiptabönkunum hefði hugsanlega gert það að verkum að eigendur bankanna hefðu ekki verið eins áhættusæknir og raun bar vitni. Ekki er heldur hægt að hrekja það með dæmum að minna reglugerðarfargan hjá eftirlitsstofnunum og meiri áhersla á persónulega ábyrgð fjárfesta á markaði hefði skapað siðlegri skilyrði í viðskiptalífinu. Þetta hljómar hins vegar ósennilega og margar heimildir um hrunið benda til hins gagnstæða. Kenning Gunnlaugs er því draumórakennd.