Allur dómurinn: Ógeðsleg innsýn

Styrmir var eins og skuggaráðherra

Mynd: © DV ehf / Sigtryggur Ari

Störf Styrmis Gunnarssonar, fyrrverandi ritstjóra Morgunblaðsins, á blaðinu virðast hafa átt lítið skylt við blaðamennsku ef marka má frásögnina í nýrri bók hans, Sjálfstæðisflokkurinn: Átök og uppgjör. Styrmir var miklu frekar einhvers konar kommissar eða fulltrúi fyrir Sjálfstæðisflokkinn á blaðinu en blaðamaður. Bók hans, og raunar fjölmargt annað sem tengist hans störfum sem af skiljanlegum ástæðum er ekki í bók hans, er leiðarvísir um það hvernig ritstjóri á dagblaði sem vill gæta hlutleysis, virða hlutlægni og leita sannleikans á ekki að vinna.

Bókin fjallar um þau átök sem upp komu í Sjálfstæðisflokknum, eftir fráfall Bjarna Benediktssonar árið 1970, um hver ætti að leiða flokkinn og atburðina sem leiddu til þess að Geir Hallgrímsson, formaður flokksins, missti formannsstólinn til Þorsteins Pálssonar árið 1983. Þá fjallar Styrmir um átökin um ráðherraembætti sem tóku við þar á eftir sem enduðu á því að Geir lét af störfum sem utanríkisráðherra fyrr en hann ætlaði sér árið 1985. Styrmir fjallar einnig um formannstíð Þorsteins og Davíðs Oddssonar og reynir að greina í stórum dráttum hvað fór úrskeiðis hjá Sjálfstæðisflokknum og að lokum hvert flokkurinn ætti að stefna í framtíðinni. Bókin er því bæði eins konar uppgjör Styrmis við sögu Sjálfstæðisflokksins síðastliðin 30 ár og jafnframt pólitískt manifestó þar sem hann lýsir því hvernig Sjálfstæðisflokkurinn eigi að vera.

Skuggaráðherra

Styrmir reyndi að miðla málum í Sjálfstæðisflokknum, stýra atburðarás, lægja öldur – til dæmis á milli Þorsteins Pálssonar og Geirs Hallgrímssonar – á sama tíma og hann stýrði mest lesna blaði landsins þar sem hann meðal annars fjallaði valkvætt um gerjunina í þessum stærsta stjórnmálaflokki landsins. Styrmir var eiginlega eins og einn af ráðherrum flokksins og vissi oft og tíðum betur hvað var að gerast í ríkisstjórninni en ýmsir ráðherrar hennar, til dæmis Sverrir Hermannsson. Sá dans stjórnmála og blaðamennsku sem hann virðist hafa reynt að stíga var illmögulegur; fyrir vikið var Styrmir eiginlega hvorki blaðamaður né stjórnmálamaður heldur einhvers konar bræðingur af þessu tvennu.

Styrmir virti ekki helstu prinsipp hlutlægrar blaðamennsku og stundaði hagsmunagæslu sem að mínum dómi var „ógeðsleg“, svo notuð séu fræg orð hans sjálfs um eðli íslensks samfélags úr skýrslu rannsóknarnefndar Alþingis: „Ég er búinn að fylgjast með þessu þjóðfélagi í 50 ár. Þetta er ógeðslegt þjóðfélag, þetta er allt ógeðslegt. Það eru engin prinsipp, það eru engar hugsjónir, það er ekki neitt. Það er bara tækifærismennska, valdabarátta.“ Enda sýnir bókin hversu rígtengdur Styrmir var við marga ráðamenn í Sjálfstæðisflokknum, og einnig aðra valdsmenn, að hann hefur átt erfitt með að gæta hlutlægni. Á nokkrum stöðum í bókinni talar Styrmir um það hversu erfitt hafi verið fyrir hann að fjalla með gagnrýnum hætti um ákveðna einstaklinga í Mogganum vegna persónulegra tengsla við þá, til dæmis baráttu Þorsteins Pálssonar og Davíðs Oddssonar um formannsstól Sjálfstæðisflokksins sem hann og Matthías Johannessen báru „hlýjan hug“ til: „Allt reyndi þetta á tilfinningalíf okkar ritstjóra Morgunblaðsins.“

Hlýhugur Styrmis

Hlýhugur Styrmis í garð Davíðs er raunar svo mikill að hann eingöngu lofar manninn og hans verk; gagnrýni um Davíð er ekki að finna í bókinni þó ærin tilefni séu fyrir hendi. Styrmir þykist til dæmis ekkert vita um aðkomu Davíðs að því að hverfa frá dreifðri eignaraðild að Landsbankanum með því að selja hlut ríkisins í bankanum til Björgólfsfeðga árið 2003 eða brotthvarf Steingríms Ara Arasonar úr einkavæðingarnefnd vegna sama máls. Þess í stað talar Styrmir um að sú „tilgáta“ hafi verið sett fram að Davíð hafi viljað skapa „mótvægi gegn Baugi“ með því að selja feðgunum bankann og bætir við: „Sterk rök gátu verið fyrir slíkri viðleitni“. Pólitísk spilling og einkavinavæðing er sem sagt í lagi ef hún þjónar hagsmunum Sjálfstæðisflokksins og Davíðs í baráttunni við Baug.

Styrmir segir ýmislegt í þessum dúr í bókinni án þess að átta sig á því hvað felst í orðum hans. Þó staða Baugs í íslensku viðskiptalífi hafi verið sterk í upphafi aldarinnar þá réttlætti þessi styrkur ekki handstýrða spillingu í boði Davíðs og Sjálfstæðisflokksins. Styrmir virðist hins vegar vera á annarri skoðun um þetta atriði enda má líka segja að ýmislegt annað sem hann segir í bókinni bendi til þess að hann telji tilganginn helga meðalið og að hagsmunir eigi að trompa prinsipp í pólitík. Þannig stillir hann til dæmis sjálfum sér upp sem andstæðu Geirs Hallgrímssonar þegar kemur að prinsippmennsku í hugsun um stjórnmál: „Ég hvatti til pólitískrar tækifærismennsku. Hann [Geir, innsk. blm.] gat ekki hugsað sér slíkt.“ Styrmir víkur heldur ekki orði að þeim deilum sem komu upp á milli hans og Davíðs vegna skrifa Sverris Hermannssonar í Moggann og þegir einnig um þær hótanir úr Valhöll sem hann varð fyrir vegna þessara skrifa.

Um Þorstein er aðra sögu að segja og bregður Styrmir upp þeirri mynd af honum að formaðurinn fyrrverandi hafi stungið Geir Hallgrímsson þannig í bakið þegar hann kom honum út úr ríkisstjórninni 1985 að Geir hafi aldrei fyrirgefið honum það. Í ljósi þess hversu góður og heilsteyptur maður Geir var, samkvæmt Styrmi, er Þorsteinn því óhjákvæmilega einn helsti skúrkur bókarinnar sem gerði á hlut vandaðs manns. Styrmir vísar í einkasamtal við Geir, sem átti sér stað skömmu áður en hann féll frá árið 1990, þar sem Geir sagðist ekki geta mælt með þátttöku í stjórnmálum í ljósi þess hvernig farið hefði verið að honum nokkrum árum áður.

Þá eru nokkuð gagnrýnar lýsingar á persónu Þorsteins sem ekki er að finna um Davíð; að mati Styrmis var Þorsteinn erfiður í samskiptum þegar hann var forsætisráðherra, þrjóskur, stífur og neitaði að tala við samráðherra sína, meðal annars Jón Baldvin Hannibalsson. Þegar þessar lýsingar Styrmis á Þorsteini eru lesnar finnst lesanda bókarinnar því auðvitað ekkert athugavert við það þegar Davíð kemur honum úr formannsstólnum árið 1991. Eiginlega finnst lesandanum visst réttlæti í því miðað við framkomu Þorsteins í garð Geirs sex árum áður og samstarfsörðugleika hans í ríkisstjórn árin á eftir sem skrifast á persónu hans. Þó ég efist ekki um að þeir atburðir sem Styrmir lýsir, hvernig Þorsteinn fór á bak við Geir og hversu erfiður hann var í samstarfi, séu réttir þá er framsetning hans á þessum atburðum örugglega mjög valkvæð og til þess gerð að hygla Davíð Oddssyni og láta Þorstein líta illa út.

Breyttist Mogginn eitthvað?

Styrmir reynir í bókinni að halda því fram að undir lok áttunda áratugarins hafi þeir ritstjórar Morgunblaðsins ákveðið að breyta um stefnu og „ galopna blaðið fyrir hvers konar umfjöllun og skoðanaskiptum“ en fram að þeim tíma hafði Mogginn verið eins konar flokksblað fyrir Sjálfstæðisflokkinn og meðal annars verið með „áheyrnarfulltrúa“ á þingflokksfundum flokksins. Þá segir Styrmir að Mogginn hafi stutt ríkisstjórn Geirs Hallgrímssonar í skrifum blaðsins á árunum 1974 til 1978 enda var Geir stjórnarformaður og einn af eigendum blaðsins.

Í bókinni er einnig merkileg frásögn af því hvernig Morgunblaðið birti forsíðufrétt um stefnuskrá Sjálfstæðisflokksins fyrir kosningarnar árið 1979 sem ekki hafi verið unnin á blaðinu heldur komið utan frá og ratað beint á forsíðuna. Styrmir vissi sjálfur ekki hver skrifaði forsíðufréttina um stefnuskrá flokksins þó grunur hefði leikið á að Þorsteinn Pálsson hefði komið að því – árið 2012 fékk Styrmir upplýsingar um að Jónas Haralz hagfræðingur hefði verið höfundurinn. Ég held að það sé næsta fáheyrt á dagblöðum sem vilja vernda grundvallarprinsipp þokkalegrar blaðamennsku að forsíðufréttirnar séu skrifaðar af einhverjum óþekktum flokksmönnum úti í bæ. Styrmir kemur því með mörg dæmi um það að Mogginn hafi verið flokksblað og nánast stýrt af forystu Sjálfstæðisflokksins. Svo á þetta að hafa breyst í byrjun níunda áratugarins þegar blaðið hætti meðal annars að hafa áheyrnarfulltrúa á þingsflokksfundum og reyndi að slíta tengslin við flokkinn.

Spurningin er hins vegar sú hvort þessi söguskoðun Styrmis sé rétt og þá að hversu miklu leyti þar sem ýmis mál benda til að Morgunblaðið hafi verið flokksblað allan þann tíma sem Styrmi stýrði því, allt til sumarsins 2008. Til dæmis má nefna að Baugsmálinu var að hluta til stýrt af skrifstofu Styrmis.

Ef undan er skilin stutt ritstjórnartíð Ólafs Stephensen, frá því sumarið 2008 og fram á haustið 2009, fæ ég ekki séð að Morgunblaðið hafi síðustu áratugi virt grundvallarprinsipp blaðamennskunnar um hlutlægni og hlutleysi í umfjöllunum sínum um stjórnmál og viðskipti – sem dæmi má nefna að Moggi Ólafs fjallaði með mjög hvössum hætti um tvo sjálfstæðismenn og kunningja ritstjórans, Guðlaug Þór Þórðarson og Þór Sigfússon, fyrrverandi forstjóra Sjóvár. Þetta prinsipp má orða með þeim hætti að „dagblað eigi ekki að eiga neina vini“. Ég sá ekki flokkspólitíska slagsíðu á Mogga Ólafs áður en blaðið var eyðilagt.

Nýir eigendur blaðsins vildu hins vegar ekki slíkan ritstjóra, sem þar að auki er Evrópusinni, og því var Ólafi gert erfitt um vik að sinna starfi sínu. Í staðinn var Davíð Oddsson ráðinn. Eitt af hans fyrstu verkum sem ritstjóri var að stinga undir stól frétt um að Baldur Guðlaugsson, ráðuneytisstjóri og vinur hans, væri til rannsóknar fyrir innherjasvik. Forsendur Davíðs voru þær að hann hefði aðrar heimildir um málið og því væri ekki rétt að Baldur væri til rannsóknar. Stöð 2 birti frétt um rannsóknina viku síðar og Baldur var svo dæmdur í tveggja ára fangelsi. Morgunblaðið hefur því lítið sem ekkert breyst að þessu leyti og má auðvitað segja að Davíð hafi gengið miklu lengra í því að brjóta grundvallarprinsipp hlutlægrar og hlutlausrar blaðamennsku en Styrmir og Matthías gerðu nokkurn tímann.

Stjörnur og fyrirvarar

Bók Styrmis fær tvær stjörnur fyrir umfjöllunina um þau innanbúðarmál í Sjálfstæðisflokknum og á Morgunblaðinu sem hann segir frá og varpar ljósi á í bókinni. Styrmir tók þátt í þessum átökum og varð vitni að þeim sem innanbúðarmaður í flokknum og ritstjóri Moggans. Innsýn hans hefur því heimildagildi – að svo miklu leyti sem hún kann að vera rétt – og er þar að auki fróðleg – að svo miklu leyti sem hún kann að vera sönn – þó hún sé langt frá því að vera geðsleg. Bókin veitir lesendum því vissan aðgang að bakherbergjum Styrmis, Moggans og Sjálfstæðisflokksins þar sem hann vísar til eigin samtala, símtala og minnisblaða frá tímabilinu sem um ræðir. Þetta innlit er fágætt þó það sé valkvætt.

Ég geri þessa fyrirvara við bók Styrmis því mér reynist afar erfitt að treysta Styrmi Gunnarssyni; hann er ekki heiðarlegur og sýn hans er svo lituð af alls kyns hagsmunum og persónuhygli að trúverðugleikinn er lítill: Styrmir er ekki maður sannleikans heldur flokksins. Einn af fyrrverandi blaðamönnum Morgunblaðsins, Sindri Freysson, sagði til dæmis um hann á Facebook í síðustu viku, eftir að Styrmir hafði komið í Kastljós og rætt um þessa bók. „Styrmir kenndi mér ekkert – nema að hann væri einn af viljugum dátum kalda stríðsins og varðhundur flokksins og hagsmuna ákveðinna valda – og peningaklíku sem honum var þóknanleg og hann var þóknanlegur. Hann drap í því skyni allnokkrar fréttir sem ég skrifaði og gátu komið illa við þessa vini hans.“ Slík orð frá fyrrverandi blaðamanni Morgunblaðsins um ritstjóra sinn eru ekkert annað en áfellisdómur. Fyrir vikið vakna spurningar um hversu margir fyrrverandi blaðamenn á Morgunblaðinu hafi svipaða sögu að segja. Innsýn Styrmis er því einnig „ógeðsleg“ af því hún er svo lituð af hagsmunagæslu og makki sem hann tók sjálfur þátt í: Styrmi er ekki treystandi þó hann þykist nú reyna að vera orðinn heiðarlegur á gamals aldri.

Eitt af þeim atriðum sem einnig nefna má í þessu sambandi varðandi trúðverðugleika Styrmis er að hann reynir að endurskrifa söguna þannig að ríkisstjórn Jóhönnu Sigurðardóttur hafi „einkavætt“ Kaupþing og Glitni eftir hrunið 2009 af því kröfuhafar þessara banka munu eignast þá þegar þar að því kemur. Þessari“einkavæðingu“ stillir hann upp við hliðina á einkavæðingu Landsbankans og Búnaðarbankans 2002 og 2003 og reynir að halda því fram að þær séu sambærilegar og að Jóhanna hafi ekkert lært af slælegri einkavæðingu Búnaðarbankans og Landsbankans. Þetta er galið hjá Styrmi. Landsbankinn og Búnaðarbankinn voru ríkisbankar sem tekin var ákvörðun um að selja til aðila sem voru tengdir Sjálfstæðisflokki og Framsóknarflokki; ríkisvaldið átti ekki bankana tvo sem stofnaðir voru á rústum Kaupþings og Glitnis og erlendir kröfuhafar þessara banka áttu kröfur í bú þeirra upp á hundruð milljarða króna sem breytt verður í hlutafé í nýju bönkunum. Sú staðreynd að þessir kröfuhafar munu eignast bankana er því ekki „einkavæðing“ í sama skilningi og einkavæðing Landsbanka og Búnaðarbanka og framtíðareignarhald Arion banka og Íslandsbanka er auk þess ekki flokkspólitískt mál. Íslenska ríkið átti ekki kröfurnar á bankana heldur erlend fjármálafyrirtæki að mestu; ríkisvald getur ekki einkavætt eitthvað sem það á ekki.

Styrmir stillir málum upp með þessum hætti til að koma höggi á núverandi ríkisstjórn en það sem hann segir er ekki sannleikanum samkvæmt. Mýmörg önnur sambærileg dæmi væri hægt að tína til úr bókinni. Orð Styrmis um íslenskt samfélag, sem vísað var til hér að framan, eiga því svo ljómandi vel við hann sjálfan að loknum lestri á þessari bók hans.

Firrt sýn Styrmis

Í lok bókarinnar, í eftirmála sem er eins konar óður til Sjálfstæðisflokksins, segir Styrmir að Davíð Oddsson og Geir H. Haarde séu þeir menn sem búi yfir mestri þekkingu á þeim „veikleikum“ í íslensku samfélagi sem leiddu til hrunsins. Þjóðin á að gefa þeim Davíð og Geir „frið“ til að úttala sig um þessa veikleika svo hægt sé að vinna bug á þeim. Svörin við erfiðleikum Íslands í kjölfar hrunsins liggja því auðvitað hjá Davíð og Geir. Þá vitnar Styrmir til þeirra orða Davíðs Oddssonar að íslenska þjóðríkið sé „þannig vaxið“ að það sé „ekki hollt fyrir það að vera í höndunum á mjög fáum aðilum.“ Þessi orð vill Styrmir að Sjálfstæðisflokkurinn geri að sínum einkunnarorðum. Slagorð Sjálfstæðisflokksins á því að koma frá Davíð.

Sannleikurinn er hins vegar sá að þeir stóreignamenn sem eiga Moggann og nota blaðið í hagsmunagæslu fyrir kvótakerfið og áróður gegn Evrópusambandinu hafa aldrei verið eins valdamiklir og auðugir og um þessar mundir og keppast við að kaupa upp fyrirtæki sem komist hafa í rekstrarerfiðleika í kjölfar hrunsins. Íslenskt efnahagslíf hefur sennilega sjaldan verið í höndunum á eins fáum og einmitt nú og líklega mun þessi fákeppni bara aukast á næstunni eftir því sem bankarnir selja frá sér fleiri yfirteknar eignir – útgerðarfélögin sem eiga Moggann hafa síðustu misserin fært verulega út kvíarnar í útgerðinni og einnig fjárfest í annars konar og óskyldum rekstri, eins og til dæmis í Mogganum sjálfum, Sjóvá, Olís og verktakageiranum. Sjálfstæðisflokkurinn er meðal annars flokkur þessara hagsmunaaðila og verður það áfram ef Davíð fær einhverju um það ráðið. Þetta tal Styrmis lýsir því djúpstæðri firringu og afneitun á staðreyndum. Styrmir er ekki sestur í helgan stein þó hann sé hættur á Mogganum, hann heldur áfram að reyna að móta sannleikann í þá mynd sem hann heldur að þjóni hagsmunum Sjálfstæðisflokksins. Honum er ennþá fyrirmunað að fjalla um Sjálfstæðisflokkinn með trúverðugum hætti.

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.