Hrunið á hálendinu

„Einhver áhugaverðasta og óvenjulegasta íslenska lestrarreynsla sem ég man eftir“

Nýjasta skáldsaga Steinars Braga, Hálendið, skilur lesandann eftir í tómarúmi að lestri loknum. Sjaldan hef ég áður verið í þeim sporum að líða eins og ég sé óvissari um innihald bókar eftir að hafa lokið við hana en áður en ég hóf lesturinn – eftir að hafa kynnt mér innihaldið gróflega með lestri textans aftan á kápunni eða eitthvað slíkt. Ég lauk við Hálendið, af því ég hafði ekki getað lagt hana frá mér, einhvern tímann löngu eftir miðnætti, aðfaranótt þriðjudags í lok október. Ég spurði mig að því – upphátt að ég held – þegar ég lokaði bókinni: Hvað gerðist eiginlega? Mér leið ónotalega og ég gat ég ekki hætt að hugsa um það áður en ég festi svefn, og eins þegar ég vaknaði daginn eftir. Svo las ég bókina aftur.

Minni um hrun

Hálendið fjallar um tvö pör á fertugsaldri sem fara í ferðalag upp á hálendi Íslands einhvern tímann eftir íslenska efnahagshrunið. Á söndunum norðan við Vatnajökul keyra þau á hús í auðninni. Bíllinn þeirra eyðileggst og þau þurfa að dvelja um tíma í húsinu ásamt íbúum þess, konu sem heitir Ása og gömlum manni, sem eru vægast sagt dularfull. Eftir þetta verða pörin vitni að dularfullum atburðum á hálendinu sem þau eiga í erfiðleikum með að átta sig á.

Karlkyns söguhetjur bókarinnar, æskuvinirnir Hrafn og Egill, voru báðir þátttakendur í íslenska góðærinu og auðguðust á viðskiptum á þessum tíma. Hrafn seldi hlut sinn í útgerðarfyrirtæki fjölskyldunnar og byrjaði að stunda fjárfestingar víða um heim og græða enn meiri peninga. Egill fékk aftur á móti minna í forgjöf en auðgaðist að sama skapi sem starfsmaður banka sem prangaði hlutabréfum í deCode – hlutabréfum sem starfsmaður Búnaðarbankans sagði í kringum aldamótin að væri meiri áhætta að fjárfesta ekki í en að kaupa – inn á grunlausan almenning og eins á eigin fjárfestingum. Látið er í það skína að Egill eigi digra sjóði í skjóli einhvers staðar erlendis og að hann geti hugsanlega verið ákærður vegna þátttöku sinnar í viðskiptalífinu. Báðir standa þeir Hrafn og Egill á ákveðnum tímamótum eftir hrunið, og er þeirri spurningu varpað fram hvort þeir kunni að hafa glatað stórum hluta eigna sinna.

Steinar Bragi nær því að fanga ákveðna stemningu sem er þekkt úr samtímasögu þjóðarinnar eftur bankahrunið og notar til þess þekkt minni eins og óheiðarleg viðskipti með hlutabréf í deCode og söguna af kvótaerfingjanum sem snýr baki við uppruna sínum og stingur af með kvótafé til að lifa í vellystingum erlendis. Beinum tengingum við efnahagshrunið er annars haldið í lágmarki þó tilvísanir í það séu undirliggjandi í bókinni í ýmsum myndum.

Eitt af því sem Steinar Bragi mun einnig hafa gert á meðan hann skrifaði bókina var að sökkva sér ofan í íslenskar þjóðsögur og sér þess merki á nokkrum stöðum, bæði í beinum vísunum í þjóðsögur og eins í atburðarásinni sjálfri. Sagan er því bæði, ef svo má segja, nútímaleg þjóðsaga og saga af þjóð í kjölfar hruns sem er sögð í gegnum fjórar manneskjur.

Firrtar söguhetjur

Látið er í það skína að Hrafn og Egill séu yfirborðslegir efnishyggjumenn, siðlausir, jafnvel sósíópatar með tilheyrandi persónubrestum og að þeir aðhyllist ekki í reynd neins konar hugmyndafræði eða lífsspeki. Orðið pragmatistar er notað til að lýsa þeim; menn sem haga seglum eftir vindi og gera það sem gera þarf en breyta ekki eftir prinsippum eða ígrunduðum lífsskoðunum. Kærustur þeirra, Vigdís og Anna, eru sympatískari og betri manneskjur.

Í umfjölluninni um Vigdísi og Önnu er þó líka að finna vísanir til góðæris og hruns. Anna er blaðakona sem skrifaði meðal annars um íslensku viðskiptamennnina í léttum dúr á meðan Vigdís er sálfræðingur sem byrjaði með Hrafni eftir að honum var lýst í hennar eyru sem einni af „skítlegstu blóðsugum Íslands“. Vigdís hjálpar Hrafni svo að díla við sjálfan sig, fyrst með sálfræðimeðferð og svo með því að verða kærastan hans. Líkt og í einni af síðustu bókum Steinars Braga, Konum, eru það aftur á móti fyrst og fremst karlarnir sem eru siðvilltir gerendur í þessari bók.

Einhver gæti séð tengsl við efnahagshrunið í þessari uppstillingu Steinars Braga en eftir hrunið var gjarnan talað um það sem karlægt og að kvenstjórnendur og kvenleg gildi hefði skort í íslenskt atvinnu- og fjármálalíf sem hefði verið drifið áfram af kaldranalegri sérhyggju og græðgi.

Auðærið íslenska

Þekktir kaptalískir sósíópatar úr bókmenntum liðinna áratuga koma upp í hugann, Patrick Bateman úr American Psycho eftir Bret Easton Ellis, John Self úr Money eftir Martin Amis og Harry White úr The Demon eftir Hubert Selby Jr., við lýsingarnar á Hrafni og Agli, sem og ýmsir þekktir íslenskir kaupsýslumenn sem mikið hefur borið á í samfélagsumræðunni. Hinn engilsaxneski heimur gekk í gegnum sitt auðæri á níunda áratug síðustu aldar, um tveimur áratugum á undan okkur Íslendingum, og eignuðust enskumælandi lesendur sínar skálduðu tákmyndir þessa tíma á undan okkur – karakter Gordons Gekko í myndinni Wall Street er annað dæmi um slíka persónu.

Við þurftum að ganga í gegnum einkavæðingu, markaðsvæðingu, afsiðun, bólugóðæri og svo óhjákvæmilegt hrun til að eignast Hrafn og Egil. Hrafn og Egill eru þó ekki eins ýktir og umræddar sögupersónur, þeir myrða ekki fólk og búta það í sundur í stofunni heima hjá sér eins Bateman, en ákveðin persónuleikaeinkenni, sem kenna má við tómhyggju, græðgi, siðblindu og firringu, eru augljós í þeim báðum. Lesandi fær það á tilfinninguna að undir niðri séu þeir færir um ýmislegt misjafnt.

Steinar Bragi teiknar upp myndir af þessum fjórum persónum. Segir frá uppvaxtarárum þeirra og bakgrunni og hvernig þær kynntust hinu fólkinu sem þær ferðast með. Þegar þessar sögur eru raktar kemur í ljós að ýmislegt hefur gengið á í lífi þeirra eins og gengur og slest hefur upp á vinskap þeirra Hrafns og Egils. Í fortíð Hrafns leynist einnig hræðilegur atburður sem Steinar Bragi lýsir óljóst á afar óþægilegan og martraðarkenndan hátt á nokkrum stöðum í bókinni. Einnig er bersýnilegt að allar þessar sögupersónur eru í reynd týndar í lífinu, hafa ekki fundið sig almennilega og vita ekki fyrir víst hvað þær vilja. Þessi minningabrot mynda annan þráðinn af tveimur í framvindu bókarinnar.

Keyrð áfram í æði

Steinar Bragi tvinnar þennan þráð saman við þá einkennilegu og dularfullu atburði sem pörin verða áskynja í auðninni við hús Ásu og gamla mannsins. Þau reyna að komast í burtu frá húsinu, reyna meðal annars að fara keyrandi á gömlum ryðháki sem liggur undir skemmdum á bænum, og eins gangandi að Öskju. En alltaf kemur eitthvað upp á sem meinar þeim að komast burt frá húsinu. Smám saman, eftir því sem lengra líður á bókina, stigmagnast atburðarásin sem þau verða vitni að í kringum sig og þau skilja hvorki upp né niður í. Inn í atburðina sem eiga sér stað fyrir utan húsið fléttast svo harmsaga Ásu og gamla mannsins sem fjórmenningarnir skilja heldur ekki alveg.

Fjórmenningarnir eiga því í ákveðinni baráttu á fjórum vígstöðvum: Fyrir utan húsið er lítt þekkt ógn sem steðjar að þeim og getur gert þeim mein, þau búa tímabundið hjá fólki sem þau átta sig ekki almennilega á, auk þess sem þau eiga í innri baráttu hvert fyrir sig og eins ytri baráttu hvert við annað. Á síðustu 50 síðum bókarinnar eða svo tekur atburðarásin á hálendinu völdin af minningabrotunum og verður dularfyllri og meira spennandi með hverri blaðsíðu. Sagan getur svo aðeins endað á einn veg eftir því sem atburðarásin verður ónotalegri og meira truflandi og hún er keyrð áfram í súrrealísku æði.

Sálfræðileg virkni

Bók Steinars Braga er einhver áhugaverðasta og óvenjulegasta íslenska lestrarreynsla sem ég man eftir í svipinn. Bókin snerti mig á einhvern mjög einkennilegan hátt sem ég á erfitt með að ná utan um. Því má segja að bókin sé frumleg. Af lýsingunni á söguþræðinum að dæma gæti einhver haldið að um væri að ræða spennusögu eða hrollvekju í hefðbundnum skilningi þeirra orða. Svo er ekki þó bókin sé hins vegar bæði spennandi, óþægileg og hrollvekjandi á köflum – tvisvar fann ég ég fyrir einhvers konar kulda læðast niður eftir bakinu á mér. Virkni bókarinnar er fyrst og fremst sálfræðileg; hún segir svo miklu meira en hún sýnir. Aðeins lítill hluti hennar er á yfirborðinu en afgangurinn er falinn undir því. Steinar Bragi spyr ekki beinna spurninga heldur lætur lesandann búa þær til með því að segja hæfilega lítið og búa til efa og margræðar hugsanir. Að því leytinu til má segja að bókin sé djúp og risti inn að beini.

Þó að tengslin við hrunið séu nokkur í bókinni er þó alls ekki hægt að segja að hún sé einföld allegoría þar sem atburðir í sögunni eiga sér einhverja skýra samsvörun í raunveruleikanum. Hálendið er ekki einhvers konar hrunsgáta þar sem formúlukennd niðurstaða liggur fyrir að lestri loknum. Hún er miklu flóknari bók en það sem snýst um dýpri, mannlegri spurningar. Bókin sprengir því af sér tilraunir til slíkrar skilgreiningar.

Tengsl þráðanna

Á sama tíma og bókin er súrrealísk og truflandi er hún líka realísk, tragísk og á köflum kómísk. Bakgrunnur sögupersónanna er svo skemmtilega hversdagslegur og sterótýpískur. Hrafn og Egill kynntumst í Árbænum þar sem sá fyrrnefndi, pabbastrákurinn sem fær allt upp í hendurnar, bjó í fínu einbýlishúsi í Ásunum á meðan sá síðarnefndi, alþýðudrengurinn sem þarf að vinna fyrir lífinu, bjó í blokk í Hraunbænum. Þessi ólíki bakgrunnur þeirra býr til spennu á milli þeirra sem gengur í gegnum alla bókina. Samt verða þeir miklir vinir og bralla ýmislegt ungæðislegt saman.

Við allt annan tón kveður í þeim hlutum bókarinnar þar sem Steinar Bragi lýsir bakgrunni persónanna, þar er á stundum meiri afslöppun og húmor, en í þeim hlutum þar sem ónotalegri veru þeirra á hálendinu er lýst. Báðir þessir þræðir hafa sína kosti og koma hæfileikar Steinars Braga sem realísks samtímarýnis fram í þeim fyrrnefnda. Atburðalýsingin á hálendinu er samt sá þáttur sem keyrir lesandann áfram í leit sinni að svörum við spurningunum sem vakna við lesturinn. Í þeim skilningi er bókin á yfirborðinu eins og hrollvekja.

Lesendur bókarinnar þurfa svo sjálfir að átta sig á tengslunum á milli þessara tveggja þráða Steinars Braga, lýsinganna á bakgrunni og sálarlífi sögupersónanna, og nöturlegra atburðanna sem þau upplifa á hálendinu. Í lok bókarinnar er hugsanlegt að lesandanum líði á sambærilegan hátt og honum leið líklega fyrir nokkrum árum þegar eitthvað stórt gaf sig á Íslandi og við rönkuðum eilítið við okkur. Tómarúmið sem bókin skilur eftir sig getur jafnvel látið lesandann velta því fyrir sér hvort atburðirnir í Hálendinu séu ekki bara órar huga sem er í losti eftir alvarlegt áfall.

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.