Þjóðleikhúsið: Gerpla eftir Halldór Laxness
Leikgerð: Baltasar Kormákur og Ólafur Egill Ólafsson í samvinnu við leikhópinn.
Leikstjórn: Baltasar Kormákur
Leikmynd: Grétar Reynisson
Búningar: Helga I. Stefánsdóttir
Ljós: Lárus Björnsson
Tónlistarstjórn og hljóð: Gísli Galdur Þorgeirsson

Er Gerpla Halldórs Laxness góð bók? Ekki er ég viss um að ég treysti mér til að svara því afdráttarlaust. Sumt finnst mér gott í henni, annað vont; sumt af því síðarnefnda hreint út sagt afleitt. Ein af ógeðfelldustu hliðum Halldórs var stráksleg árátta hans að draga í svaðið það sem öðrum mönnum er heilagt; hún setur of mikinn svip á þetta verk. Þegar sagan kom fyrst út voru ýmsir af bestu bókmenntamönnum þjóðarinnar mjög efablandnir; Hannes H. Gissurarson gefur ágætt yfirlit yfir það í sinni bók um skáldið. Níð Halldórs um Ólaf Haraldsson Noregskonung gekk fram af Sigurði Nordal sem lét hann finna fyrir vanþóknun sinni. Og Ragnar í Smára, útgefandi Halldórs, orðaði það svo í bréfi að sagan væri „gerviskáldskapur á ákaflega háu plani“.

Nokkrir af köflum bókarinnar eru svo listilega skrifaðir að maður getur lesið þá sér til ununar aftur og aftur. Ég nefni aðeins frásagnirnar af dvöl Kolbrúnarskáldsins meðal inúíta, en fleiri má tína til. Lýsingar verksins á átökum kristni og heiðni eru sumar mjög innlifaðar; tvíbent afstaða Halldórs til meinlætakröfu kristins dóms – að ekki sé minnst á þekkingu hans á innviðum og fjölbreytni kaþólskunnar – skilar sér í minnisverðum lýsingum píslarvotta og þeirra sem þora „að afneita heiminum“, eins og það heitir á máli kirkjunnar. Innst inni dáðist Halldór alltaf að slíkum mönnum, eflaust umfram alla aðra. Í vitnisburði þeirra sá hann hvernig draumar mannsins um völd og virðingar, fyrirhafnarlaust og þægilegt líf, verða ekki annað en fánýtt hjóm, höfuðórar, nöturlegt villuráf, þegar þeir taka að snúast um sjálfa sig. Sjálfur hugðist hann leggja heiminn að fótum sér og komst á tímabili býsna langt með það, en í raun og veru var hann sífellt að reyna að finna aftur leiðina í sitt gamla klaustur. Kannski komst hann á sinn hátt nær því en margir vilja enn viðurkenna; Halldór var maður mikilla þversagna sem sprengt hefðu minni anda, en hann náði að nýta sem efnivið í stórbrotna list þegar honum tókst upp.

Ég veit ekki hversu vitlegt er að lesa Gerplu sem uppgjör við fylgispekt skálda – þar á meðal Halldórs sjálfs – við þá miklu hugsjón sem leiddi af sér sum hroðalegustu grimmdarverk mannkynssögunnar. Svo mikið er víst að Halldór beið með það í meira en áratug eftir að bókin var skrifuð að koma fram með „reikningsskil“ sín við stalínismann. Sú tragedía, sem hann virðist vilja gera úr lífi Kolbrúnarskáldsins, lætur mig persónulega lítt snortinn; mér finnst hún bara sentimental – og Halldór varð aldrei ótrúverðugri en þegar hann missti sig út í sentimentalitet. Stundum hafði hann einkennilega mikinn áhuga á misheppnuðum listamönnum, eins og þeir væru sjálfkrafa efni í meiriháttar harmsögur; sjáið bara Ljósvíkinginn og Garðar Hólm, þær skringilegu fígúrur. Báðir enda með því að sálga sér; annar fer á fjöll, hinn gengur í sjóinn. Fyrir mína parta skynja ég ekki mikla dýpt í þessum „harmsögum“, ekki heldur sögu Kolbrúnarskálds. Eltingarleikur þess við hausinn af Þorgeiri fóstbróður sínum orkar á mig eins og hver önnur þráhyggja, án almennrar vísunar. En vel vera má að þarna leynist einhverjar víddir sem ég kem ekki auga á; stórskáldin eru ekki ætíð öll þar sem þau eru séð af okkur hinum minni mönnum.

Í ljósi þessa alls vona ég menn virði mér til vorkunnar þó ég bæri nokkurn kvíðboga fyrir því að sjá garpa Halldórs ganga fram á sviði Þjóðleikhússins. Engu að síður var ég fullur eftirvæntingar; það er í sjálfu sér alltaf lofsvert þegar listamenn spreyta sig á einhverju sem er ekki fyrir fram gefið að muni ganga upp. Eftir afar vel heppnaða sýningu á Ivanov Tsjekhovs hér um árið og sömuleiðis hina ágætu kvikmynd Brúðgumann er Baltasar Kormákur kominn í hóp þeirra listamanna sem okkur er skylt að gera miklar kröfur til. En þessi sýning rís ekki undir þeim kröfum – því miður.

Í fyrsta lagi vantar einhvern skýran fókus í leikgerðina. Síðari hlutinn fer að mestu út og suður; mér þykir ólíklegt að þeir, sem eru ekki með söguna ferska í kollinum, nái miklu sambandi við hann. Stórum köflum hennar hefur einfaldlega verið hent út, og við því væri út af fyrir sig ekkert að segja, hefði verið vandað betur til verka. Grænlandsförin er afgreidd með örfáum orðum sem kippir fótum dramatískt undan ástandi skáldsins þegar hann gistir Noreg í lokin. Það er helst að við finnum andblæ af raunverulegum átökum í samtali Þormóðs og Sighvats Þórðarsonar skáldbróður hans, hins einlæga og trúgjarna hugsjónamanns annars vegar, tækifærisinnans hins vegar; vísast gat kameljónið Halldór speglað sig í þeim báðum. Í öllu falli varð þetta samtal í meðförum þeirra Björns Thors og Atla Rafns Sigurðarsonar best leikna atriði sýningarinnar. Raunar voru þeir Björn og Atli Rafn þeir einu í leikarahópnum sem áttu ekki í stórkostlegu basli með þann knúsaða texta sem leikendur þurfa hér að bera sér í munn. Auðheyrt var að textaleikstjórn var í molum; flestir bunuðu út úr sér orðunum af átakanlegu tilfinningaleysi fyrir formi textans, uppbyggingu, orðavali, því innra lífi sem þar má greina þrátt fyrir allt. Suma skildi maður varla nema stöku sinnum.

Í öðru lagi er leikendavalið og meðferð helstu leikenda á persónum sínum á köflum stórundarleg. Þetta eru kannski ekki ýkja lifandi persónur frá hendi skáldsins – en samt; eitthvað ættu nú góðir leikhúsmenn að geta gert úr þeim annað en það sem hér varð raunin. Jóhannes Haukur Jóhannesson er ekki týpan í mann á borð við Þorgeir Hávarsson, enda skilaði blóðþorsti kappans, óhugnanlegt einæði hans, sér hvergi; þetta varð ekki annað en frekar góðlegur og hálfaulalegur gúmmíkall. Björn Thors er góður leikari og alltaf í framför, en hann er enginn sviðssjarmör; það eru annars konar manngerðir sem láta honum vel. Og hvað kom yfir leikstjórann þegar hann ákvað að setja Ólafíu Hrönn í Kolbrúnu, femme fatale verksins? Ólafía Hrönn var bráðgóð í kerlingarskassinu Þórelfi, mömmu Þorgeirs, en það sem þarf í alvöru femme fatale hefur hún ekki í sér. Eða ekki held ég það – nema feillinn hafi verið leikstjórans sem vann ekki nægilega vel með henni; Ólafía Hrönn er auðvitað frábær leikkona. Þórdís Kötludóttur varð einungis hysterískur telpukrakki í höndum Ilmar Kristjánsdóttur. Þar með var allur grunnur brostinn undan þeirri ástarsögu sem þarna á að vera.

Það vantar ekki sniðugar og jafnvel stórsnjallar lausnir í sýninguna, einkum framan af. Fingraför Grétars Reynissonar leyna sér ekki í myndrænni útfærslu margra atriðanna sem er víða með ágætum og vel fylgt eftir með meitluðum ljósgeislum Lárusar Björnssonar. Kletturinn á baksviðinu kom sums staðar vel út, en átti ekki heima í lokaatriðinu, þegar Ólafur digri birtist loks upp á brúninni og skáldið er látið príla upp til hans – ég vona að Björn sé sæmilega fótviss og eigi ekki eftir að slasa sig við þetta. En hvers konar leikhús er það sem lætur sér nægja að hrúga upp sniðugum lausnum? Sviðsbrellur fela ekki innra tóm leiksýningar; það ef mönnum liggur ekkert sérstakt á hjarta. Á stundum dettur hún niður á plan ungæðislegrar menntaskólafyndni; þar má benda á hina hallærislegu Noregssenu þegar einn leikenda er látinn babla á einhverju sem mun eiga að vera grínnorska. Svona lágkúra á ekki að sjást á virðulegasta leiksviði landsins.

Á sínum tíma slógu leikhúsmenn sér upp með því að skrifa samtölin upp úr vinsælustu rómönum Halldórs Laxness og setja þau á svið. Slíkir textar voru leiknir hér árum saman og fólk streymdi í leikhúsin af því að því þótti vænt um þessar bókmenntir og hafði ánægju af því að sjá ýmsa af bestu leikurum okkar blása lífi í gamla kunningja úr bókunum. Halldór tók þessum tilraunum af sinni alkunnu háttvísi, en prívat fannst honum ekki mikið til þeirra koma – um það má fræðast í einkabréfum hans sem hafa ekki enn verið birt en verða vonandi síðar. Ég ætla rétt að vona að Baltasar Kormákur hugsi hærra en svo að gerast viðhaldsmaður þessarar úrsérgengnu „hefðar“ sem gat gengið í leikhúsi fyrri ára, en á nú að heyra sögunni til. Til þess er hann allt of hæfileikaríkur og frjór.

Jón Viðar Jónsson