Höfnunin

Umsátrið - Fall Íslands og endurreisn eftir Styrmi Gunnarsson

Umsátrið – fall Íslands og endurreisn eftir Styrmi Gunnarsson, fyrrverandi ritstjóra Morgunblaðsins, er ágætlega skrifuð en vilhöll bók um bankahrunið.

Lokahluti bókarinnar fjallar um sýn Styrmis á framtíðina, vonir um lýðræðisumbætur og gagnsærra þjóðfélag. Að þeim hluta verður vikið að síðar.

Þegar Árni Mathiesen, í hlutverki dómsmálaráðherra í stutta stund, skipaði Þostein Davíðsson héraðsdómara gegn mati sérstakrar hæfnisnefndar varð uppnám. Pétur Kr. Hafstein, formaður nefndarinnar, mótmælti opinberlega og upp hófst orðaskak.

Styrmir kemur á framfæri upplýsingum, sumum nýjum og merkilegum, setur þær í samhengi og dregur upp mynd af aðdraganda bankahrunsins og útdeilir ábyrgðinni á því að illa fór. Sjónarhornið er manns sem hefur reynslu og yfirsýn. Upplýsingarnar eru komnar úr innsta hring valdakjarna sem Styrmir viðurkennir að hafa verið hluti af. Honum sést stundum yfir að sannreyna upplýsingarnar eins og góðum blaðamanni er sæmandi. Frásögn Davíðs Oddssonar annarra sem stóðu honum nærri eru látnar nægja. Ekki er þó loku fyrir það skotið að Styrmir hafi fengið að sjá skjöl þótt ekki sé það ljóst af textanum. Fyrsti hluti bókarinnar er sá mikilvægasti vegna þeirra upplýsinga sem þar koma fram. Yfirsýn Styrmis nýtur sín best þar þótt ekki sjái allir veruleikann sömu augum og hann.

En í frásögn Styrmis dregst upp önnur mynd. Myndin af því hvernig stjórnmálamenn, bankamenn og embættismenn vissu eða höfðu rökstuddar vísbendingar um hversu illa væri komið fyrir stóru bönkunum sem féllu. Hvernig íslenska kunningjaveldið og innmúrað flokksræðið rann saman við trú undangenginna ára á markaðsfrelsið og kefisbundið eftirlitsleysið sem óhjákvæmilega hlaut að vera samofin pólitískri hugmyndafræði frjálshyggjunnar og markaðshyggjunnar. Að þessu leyti svipar aðdraganda bankahrunsins til hrunsins á verðbréfamörkuðum í Wall Street árið 1929 sem markaði upphaf heimskreppunnar. Hoover forseti hafði haft áhyggjur af þróuninni á Wall Street, en markaðurinn átti að “leiðrétta” sig sjálfur án afskipta stjórnvalda.

Í nóvember árið 2005, þegar Davíð Oddsson hafði verið formaður bankastjórnar Seðlabankans í tæpa tvo mánuði, sagði hann Halldóri Ásgrímssyni forsætisráðherra og Geir H. Haarde utanríkisráðherra frá því að bankakerfið kynni að fara á hausinn.

“Kjarni málsins er sá að ekki skorti þekkingu eða vitneskju á því, sem var að gerast, í Seðlabankanum og Fjármálaeftirlitinu,” segir á einum stað í bókinni. “Forráðamenn Seðlabankans höfðu ítrekað komið aðvörunum á framfæri við ríkisstjórn án þess að nokkuð gerðist. Hvað annað gátu stjórnendur Seðlabankans og Fjármálaeftirlitsins gert?”

Nokkru síðar segir í tveggja blaðsíðna kafla um ábyrgð eftirlitsstofnana: “Formaður bankastjórnar átti þann kost að segja af sér með yfirlýsingu um, að hann gerði það vegna þess, að ekki væri hlustað á aðvaranir hans. Það er hins vegar álitamál, hvort slík afsögn hefði hreyft við stjórnkerfinu, sem af öðrum ástæðum taldi ekki tímabært að grípa inn í.”

Þetta er bráðmerkileg framsetning Styrmis, ekki síst í ljósi ummæla í vikulokaþætti RÚV síðastliðinn laugardag. Hallgrímur Thorsteinsson dagskrárgerðarmaður spurði Styrmi hvers vegna enginn hefði hlustað á Davíð seðlabankastjóra. “Svara þú því,” sagði Styrmir. Hallgrímur gaf sig ekki og spurði aftur. “Ég get ekki svarað því,” sagði Styrmir þá.

Þarna liggur ef til vill vandinn. Hvers vegna naut seðlabankastjórinn ekki þess trausts sem telja verður lífsnauðsynlegt til farsælla starfa á æðstu stöðum í fjármálalífinu? Þeirri spurningu svarar Styrmir ekki í bókinni heldur.

Af hvaða ástæðum vildu stjórnvöld ekki grípa inn í? Svarið er ekki á vörum Styrmis en gæti verið eftirfarandi: Í langvinnri stjórnartíð Sjálfstæðisflokksins, þar sem gumað hafði verið af róttækum breytingum og þjóðfélagstilraunum í anda markaðsfrelsis, hafði bankakerfið verið einkavætt og komið í hendur vina og kunningja í talsambandi við stjórnarflokkana. Enginn sérstakur vilji var til þess að starfrækja öflugt eftirlitskerfi samfara hraðfara vexti bankanna og útrás þeirra. Klíkuþjóðfélagið íslenska var versta og minnsta mögulega viðnám sem hugsast gat gegn ofboðslegri dýrkun vaxtarins, útrásarinnar og græðginnar sem skila átti öllum meiri velsæld.

Ekki er laust við að Styrmir finni til iðrunar og sektarkenndar í lokahluta bókarinnar. Landsstjórn og stefna, sem hann hafði stutt svo lengi, er fallin og með henni bankakerfi heillar þjóðar. Sjálfur hafði hann stundað leynimakkið sem nærði vald stjórnarherrans, með góðu eða illu. Þjóðin og forsetinn höfnuðu fjölmiðlalögum Davíðs. Nágrannaþjóðirnar höfnuðu vinnubrögðum íslensku bankanna og getuleysi íslenskra stjórnvalda. Bankakerfið hrundi og þjóðin hafnaði ríkisstjórn sinni, spillingu stjórnmálanna og viðskiptalífsins. Ný ríkisstjórn hafnaði seðlabankastjóranum Davíð Oddssyni. Fjórðungur áskrifenda hafnaði gamla trausta Morgunblaðinu. Þjóðin hafnar með öðrum orðum gamla Íslandi og krefst þess nú að fylgt sé almennum leikreglum og góðum siðum í opnu og gagnsæju þjóðfélagi.

Þannig hefði bók Styrmis Gunnarssonar fremur átt að bera titilinn „Höfnunin“ en ekki „Umsátrið“.

En má ekki Styrmir Gunnarsson, sem viðurkennir að hafa verið innmúraður í valdakerfi gamla Íslands, ekki iðrast og boða umbætur og breytt þjóðfélag? Eins og sá sem sagði: „ Ég er leiðtogi fjöldans og þess vegna fylgi ég honum“.

Jú sannarlega, og það gerir hann í lokahluta bókar sinnar. Í kafla um opið og gagnsætt samfélag kemur hann að lykilatriði um völd og yfirráð. Þeir sem ráða mikilvægum upplýsingum og meðferð þeirra ráða miklu um þjóðfélagsumræðu og framvindu stjórnmála. Þeir sem kunna spuna og sviðsetja atburðarás venjast því að unnt sé að handstýra umræðunni einhverjum hagsmunum í vil.

Styrmir vill aflétta leyndarhjúp og telur Morgunblað sitt hafa stuðlað að því. „Í einu vetfangi væri fótunum kippt undan lágkúrllegri fjölmiðlun, sem meirihluti fólks er þreyttur á og hefur skömm á. Og um leið yrði athyglisverð breyting á valdahlutföllum í samfélaginu. Skyndilega misstu þeir völdin, sem hafa þrifist í skjóli leyndarinnar, sem hvílt hefur yfir stóru og smáu.“

Vel væri ef Styrmir breytti í samræmi við þessi orð sín í þeim ritverkum sem hann á enn óskrifuð.

Jóhann Hauksson

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.