Steríl harmsaga útrásarvíkings

Vormenn Íslands eftir Mikael Torfason

Mikael Torfason skeiðar á ný fram á ritvöllinn með bókinni Vormenn Íslands sem kom út á dögunum. Sjö ár eru síðan síðasta bók hans kom út, Samúel, og í millitíðinni lét Mikael mikið að sér kveða í blaðaútgáfu, var meðal annars ritstjóri DV eins og frægt varð og tók þátt í að koma fríblaðinu Nyhedsavisen á laggirnar í Danmörku. Bókaskrifin voru nokkuð gjöful mið fyrir Mikael á sínum tíma, hann fékk útgáfusamning í nokkrum löndum og tilnefningar til bókmenntaverðlauna, og nú fær skáldskapurinn aftur að komast að í lífi hans sem á höfundinum hefur verið að heyra í viðtölum að sé hans aðalástríða.

Í nýju bókinni er söguhetjan gjaldþrota útrásarvíkingur, Birgir Thorlacius að nafni, sem er 39 ára gamall og nýskilinn við konu sína, sjónvarpsstjörnuna Önnu. Birgir er alinn upp í Fellahverfi og þegar sagan hefst er hann nýfluttur aftur þangað, heim til afa síns, eftir að hafa búið árin á undan við mikinn íburð í Vesturbænum að útrásarvíkinga sið. Og það verður þröngt á þingi á heimili afa gamla því stuttu seinna flytja bæði faðir og Birgis og fimmtán ára gamall sonur einnig inn á heimilið. Birgir er mjög agaður maður - „duglegur, öfgafullur og hrokafullur“ - og náði góðum árangri í íslensku viðskiptalífi á góðærisárunum sem nýverið runnu sitt skeið. Hann er með BA-próf í lögfræði (reyndar alltaf talað um BS-próf í bókinni, hvort sem það er villa eða viljandi haft rangt hjá sögumanni) og hafði því ræst lygilega vel úr „Fellavillingnum“ og vandræðaunglingnum sem alinn var upp hjá afa sínum og ömmu eftir að móðir Birgis lést og faðir hans gerði Bakkus að sínum besta vini.

Í upphafi bókar hefur Birgir náð sér í lungnakrabba og er einnig plagaður af þeim bagga sem fylgir nánum samvistum við alkóhólista en hefur tekið skrefið í átt að bata með því að stunda prógramm Al-anon. Ennfremur er Birgir að taka út dóm vegna fjársvika sem hann varð uppvís að þegar hann sat í stjórn sem bar ábyrgð á byggingu barnaspítala. Refsingin hljóðaði upp á samfélagsþjónustu á hjúkrunarheimili þrisvar í viku í þrjú ár. Það sem plagar Birgi þó meira en baráttan við banvænan sjúkdóm og sú kvöð að þurfa að baða gamalt fólk og skúra gólf reglulega næstu árin er óvissan um hvernig andlát móður hans þrjátíu árum áður bar að. Í skjölum lögregluyfirvalda var dauði hennar skráður sem sjálfsmorð en Birgir hefur ástæðu til að efast um sannleikann í því. Til greina kemur jafnvel í huga hans að hann sjálfur hafi orðið hinni áfengissjúku móður sinni að aldurtila, hann var viðstaddur hörmungarnar en var bara svo ungur, eða einungis sex ára. Á þessum tímamótum í lífi sínu ákeður Birgir að reyna að komast til bonts í málinu um leið og hann tekst á við aðstæður sínar, vini, ættingja og drauga fortíðar.

Vormenn Íslands virkar á mann að mörgu leyti sem uppgjör Mikaels við ákveðið tímabil í lífi sínu. Sögumaðurinn, nafnlaus æskuvinur Birgis, er rithöfundur og fyrrverandi ritstjóri Dagblaðsins sem synti á móti straumnum í ýmsum málum í ritstjóratíð sinni. Erfitt er því fyrir lesanda að sjá Mikael ekki fyrir sér í þeim karakter. Einnig má sjá glitta í höfundinn í persónu útrásarvíkingsins og Fellastráksins Birgis en Mikael er sjálfur alinn upp í Efra-Breiðholti og tók sjálfur lítillega þátt í útrásarævintýrinu með fyrrgreindri tilraun til að koma á fót dagblaði í Danmörku auk þess sem hann vann skýrslur fyrir háttsetta menn í Baugsveldinu um möguleika á frekari landvinningum á danskri grundu. Birgir var heldur ekki eiginlegur útrásarvíkingur – „meiri svona reddari útrásarvíkinganna“ (bls. 73).

Eins og áður hefur sést í bókum Mikaels er söguhetjan andhetja. Og eins og til dæmis í síðustu bók höfundarins, Samúel, finn ég ekki til með þessari persónu. Það skiptir öllu máli að það gerist til að maður hrífist af bókinni þar sem söguhetjan er jú yfir og allt um kring í sögunni. En það gerðist einfaldlega ekki, og hef ég þó búið í Breiðholti (reyndar ekki Fellahverfi) og haft náin kynni af alkóhólisma og bölinu sem honum fylgir. Þetta tengsla- og samkenndarleysi við Birgi er því aðalgalli bókarinnar. Um leið verður eftirvæntingin eftir því að vita hvernig í pottinn var búið með andlát móður útrásarvíkingsins lítil sem engin.

Einn plús við bókina á hinn bóginn er að Mikael hefur skrúfað niður í bersöglum og tilgangslitlum lýsingum á hinu og þessu. Hann er orðinn heflaðri, er ekki að demba einhverju miður fallegu framan í lesendur sem ógreinilegt er að þjóni miklum tilgangi, og er því orðinn þroskaðri höfundur að því leyti. En hins vegar vantar meira líf í frásögnina. Textinn er afskaplega kaldur, steríll og skýrslulegur. Hér er eitt dæmi: „Biggi sagði alltaf að manmma sín hefði verið myrt. Þegar við vorum krakkar. En ég hugsa að hann hafi ekki alltaf vitað hvernig hún var myrt. Stundum lokaði hann á það. Enda var hann alltaf leiðréttur. Það trúði honum enginn. Flestir krakkarnir í hverfinu, ég nefni engin nöfn, héldu því fram að Ester hefði framið sjálfsmorð. Það sögðu foreldrar þeirra.“ Hægt væri að taka miklu fleiri dæmi en ég læt þetta duga. Og það skilur eftir spurninguna: ætti Mikael kannski frekar að leyfa kraftinum og kjaftavaðlinum sem einkenndi fyrri bækur að gusast út?

Ýmislegt í bókinni mjög íslenskt og satt, til dæmis hvað alkóhólismi og meðvirkni eitra heilu ættirnar og hvernig viðhorf og erfiðleikar í samvist Íslendinga með innflytjendum er staðreynd og má vissulega leita skýringa á þessum vandamálum fyrir fjölmenningarsamfélagið til að dafna hér á landi í því að við vorum tiltölulega einangrað og lokað land í yfir þúsund ár (82). Tvískinnungurinn í þjóðarsálinni er enn einn lösturinn á íslensku samfélagi sem höfundur nefnir til sögunnar (86) og ennfremur fær dómskerfið, til að mynda þeir vægu dómar sem þar viðgangast í alltof mörgum tilvikum, sneið frá Mikael (124-125) En þrátt fyrir að svona sannleikskorn séu í bókinni, sannleikur sem er þó ekkert nýjar fréttir, og höfundurinn láti þjóð sína svolítið heyra það í ádeiluskotnum textanum þá nægir það vitaskuld ekki til að hífa bókina upp úr meðalmennskunni.

Kristján Hrafn Guðmundsson

Athugasemdir

Athugasemdir eru á ábyrgð þeirra sem þær skrá. DV áskilur sér þó rétt til að eyða ummælum sem metin verða sem ærumeiðandi eða ósæmileg. Smelltu hér til að tilkynna óviðeigandi athugasemdir.