Mistök dagsins

Sagan sýnir að á hverjum tíma er yfirleitt verið að taka rangar ákvarðanir fyrir hönd almennings sem koma í hausinn á okkur síðar. Oft eru þetta ákvarðanir, sem öllum virðast brjóta gegn almennri skynsemi, en eru samt teknar - að sjálfsögðu ekki án þess að útskýra nauðsyn þeirra.

Þannig var til dæmis brýn nauðsyn hjá stjórnendum bankanna í góðærinu að borga stjórnendum bankanna milljarða króna - svo að bankar erlendis næðu ekki að kaupa þá til sín. Borgarstjóri Reykjavíkur ákvað líka að borga 580 milljónir af almannafé fyrir lítið hús við Laugarveg, á endanum til þess að þar gæti verið starfrækt lítil verslun frá bandarísku fatakeðjunni Timberland - í 19. aldar stíl - frekar en hótel. Það var skipt um borgarstjórn til þess að koma þessu brýna máli í gegn.

Og þrátt fyrir að umræðan á Íslandi upp á síðkastið hafi mikið til snúist um furðulegustu hluti - eins og hvort fulltrúi Alþingis eigi að keyra til Keflavíkur og heilsa forseta Íslands, áður en síðarnefndi fer í utanlandsferðir sínar, eða hvort þeir þurfi ekki að heilsast - er enn verið að taka stórar ákvarðanir sem fara gegn almennri skynsemi og virðast skaða almenning.

Á Vesturlöndum gengur nú yfir kreppa sem á einn vanda sameiginlegan: Þjóðríkin skulda svo mikið af peningum að þeim er smám saman að blæða út. Þegar maður skuldar svo mikið að maður ræður varla við að borga vexti segir skynsemin manni að minnka eyðsluna og fresta stórum útgjöldum - til að minnka skuldirnar. En þetta er ekki gert.

Í staðinn fyrir að gera það sem þarf að gera er ríkið núna að bæta við skuldir sínar með 9 milljarða króna Vaðlaheiðargöngum, 10,5 milljarða Norðfjarðargöngum og 50 milljarða króna Hátæknisjúkrahúsi. Rannsóknir sýna að 90% af stórum verkefnum fara fram úr áætluðum kostnaði. Harpa kostaði til dæmis um 170% meira en var lagt upp með í byrjun og reksturinn gengur miklu verr en gert var ráð fyrir. Þegar við eyðum peningunum sem við eigum ekki vitum við fyrir víst að það mun kosta meira en sagt er frá.

Oft er nauðsynin rökstudd með því að ríkið þurfi að „koma hjólum atvinnulífsins í gang“; að greiðslurnar sem fyrirtækin og fólk muni fá fyrir að vinna við framkvæmdirnar muni dreifast um samfélagið og valda margfeldisáhrifum. Reynslan af fyrri framkvæmdum er hins vegar að oft eru erlendir verkamenn fluttir til landsins tímabundið og þeir taka launin sín með sér úr landi þegar verkefninu er lokið. Margfeldisáhrifin af þeim launum, sem kínversku verkamennirnir fengu við byggingu Hörpu, áttu sér frekar stað í Kína heldur en á Íslandi. Oft er líka vísað til að framkvæmdin auki hagkvæmni. Það muni kosta minna að ferðast milli staða og kostnaður minnki. En hagkvæmasta aðgerðin er að losna við að borga 18% af tekjum ríkisins í vexti af skuldum.

Venjuleg íslensk fjölskylda borgar ríkinu milljón á ári, bara í vexti af skuldum ríkisins.

Peningar sem ríkið tekur af fólki til að borga af skuldum fortíðarinnar valda ekki margfeldisáhrifum. Það veldur deilingaráhrifum, því peningarnir sem fara í vexti hverfa út úr samfélaginu. Þegar stjórnmálamenn taka lán fyrir framkvæmdum til að gíra upp hjól atvinnulífsins eru þeir til lengri tíma að sjúga peninga út úr íslenskum heimilum og íslensku hagkerfi.

Auðvitað er betra að þjóðin eigi hátæknisjúkrahús, heldur en að hún eigi ekki hátæknisjúkrahús. En þegar spítali hefur varla efni á að halda í starfsfólk og getur varla endurnýjað biluð tæki, er eitthvað rangt við að taka lán til að byggja við hann í heildina um 200 þúsund fermetra fyrir 45 milljarða sem eru ekki til, og líklega miklu meira.

Skuldakreppan hefur verið að dreifa sér um helstu lýðræðisríki heims. Það virðist vera vandi lýðræðisins í dag, að stjórnmálamenn kaupa sér vinsældir með því að taka lán og senda reikninginn inn í framtíðina. Skuldirnar okkar munu halda áfram að aukast til ársins 2015. Margir stjórnmálamenn munu sjá hag sinn í því að hækka þennan reikning með því að bjóða gull og græna skóga í kosningabaráttunni fyrir þingkosnignarnar næsta vor.

Það er á ábyrgð almennings að passa að láta þá ekki plata sig. Á endanum erum það við öll sem gjöldum fyrir þetta, og kannski réttilega svo, ef við veitum þessu ekki viðnám.