Nafli okkar Íslendinga

Þegar ég sagði spænskum vini mínum frá „kreppunni“ á Íslandi,í spjalli fyrir nokkrum dögum, skellti hann upp úr. Við vorum að bera saman efnahags- og samfélagsástandið á Spáni og á Íslandi í skugga alþjóðlegu fjármálakreppunnar og hrunsins 2008. „Já, atvinnuleysið á Íslandi fór frá því að vera 2,3 prósent 2007 yfir í að vera mest rúmlega 7 prósent á landsvísu og var

rúm 4 prósent í júlí á þessu ári,“ sagði ég við hann og bætti við að hagvöxtur hefði verið rúm þrjú prósent í fyrra.

Atvinnuleysið á Spáni er nú tæp 25 prósent á landsvísu og um 50 prósent hjá ungu fólki á aldrinum 20 til 35 ára. Hagvöxturinn á þessu ári verður neikvæður um eitthvað innan við prósent. Aldrei áður í sögu Spánar á síðustu áratugum hafa eins margir íbúar landsins þurft að reiða sig á matargjafir frá hjálparstofnunum og um þessar mundir. Ungt fólk flytur í hrönnum aftur heim til foreldra sinna. Spænski vinur minn er verulega smeykur; bæði er hann hræddur við að upp úr sjóði í landinu vegna þess að fólk er svo reitt út af ástandinu og eins er hann hræddur um sína eigin stöðu, hann vill komast í fasta vinnu en er ekkert allt of vongóður. Slíkar áhyggjur heyri ég ekki oft á Íslandi í dag, þær eru vissulega til, eins og alltaf, en tilheyra ekki verulegum hluta þjóðarinnar líkt og á Spáni.

Þegar „góðærið“ var sem mest á Spáni fyrir 2008, árið 2007, var atvinnuleysið þar í landi í sögulegu lágmarki rúm 8 prósent – um einu prósenti hærra en þegar atvinnuleysið var sem mest hér á landi eftir hrun. Spánn hafði náð þessu lágmarki eftir um það bil tíu ára baráttu við þetta böl, tala atvinnulausra þar í landi var rúm 22 prósent árið 1996 þegar hægri stjórn José María Aznar tók við völdum. Núverandi forsætisráðherra Spánar, Mariano Rajoy, veltir því nú fyrir sér á hvaða forsendum landið getur sótt um neyðarlán til Evrópusambandsins og Alþjóðagjaldeyrissjóðsins og vonast til að þurfa ekki að skerða ellilífeyri

gamla fólksins. Framtíð Spánar er í fáum orðum háð mikilli óvissu; spænski vinur minn veltir því fyrir sér að flytja hingað

til lands eða til Suður-Ameríku til að finna sér vinnu. Svipaða sögu er að segja af efnahags- og samfélagsástandinu í Portúgal og Grikklandi. Atvinnuleysi er ekki alveg eins mikið og á Spáni en er þó ekki langt frá því. Framtíðin er óljós og í dimmara lagi í þessum löndum.

Ég velti því fyrir mér í kjölfar samtals okkar hvort það hefði í reynd einhvern tímann verið raunveruleg kreppa á Íslandi eftir bankahrunið 2008 þrátt fyrir að umræðan sé og hafi verið þannig um langt skeið. Að minnsta kosti telst ástandið hér síðastliðin

fjögur ár varla vera kreppa, að minnsta kosti ekki alvarleg kreppa, þegar litið er til þess hvernig staðan er í öðrum löndum. Kannski var kreppan hér íslensk kreppa, afstæð kreppa þar sem góðærið íslenska var samanburðurinn. Atvinnuleysið hér, þegar það var sem mest eftir hrun, var svipað og það var minnst á Spáni og var álíka mikið og það er yfirleitt í mörgum löndum Evrópu. Breytingin á tölu atvinnulausraá milli áranna 2007 og2009 var auðvitað talsverð. En tveggja prósenta atvinnuleysi þrátt fyrir mikið erlent vinnuafl sem hér bjó í góðærinu telst nú varla vera eðlilegt ástand. Enda byggði það ástand á glórulausum lántökum og sýndargerningum í fjármála- og viðskiptalífinu sem viðhéldu efnahagsbólunni og of háu gengi krónunnar á Íslandi þar til haustið 2008.

Var einhvern tímann kreppa á Íslandi eftir hrunið 2008? Það var vissulega, og er, fjármálakreppa. Íslendingar urðu að aðhlátursefni í augum umheimsins og eru líkast til enn rúnir trausti; bankarnir hrundu með öllum þeim erfiðleikum sem því fylgdi; hér eru ríkjandi gjaldeyrishöft í kjölfar hrunsins sem gætu leitt til annars hruns þegar þeim verður loks aflétt. En var einhvern tímann hér á landi sú djúpstæða kreppa, sem teygir sig inn á flest heimili, sem við verðum nú vitni að í Suður-Evrópu? Þegar hið opinbera hefur þurft að skera svo mikið niður að jafnvel er talað um að afnema ellilífeyrinn hjá gömlu fólki - frá Grikklandi berast fréttir um eldri borgara sem borða upp úr ruslatunnum. Mannlegar afleiðingar „kreppunnar“ á Íslandi urðu aldrei svo miklar að stór hluti þjóðarinnar væri atvinnulaus og ætti vart til hnífs og skeiðar.

Eitt hið besta sem ritað hefur verið um nærsýni Íslendinga kom úr penna Jóns Kalmans Stefánssonar rithöfundar skömmu eftir hrun. Jón vísaði með orðum sínum til þróunarríkja í Afríku en þau eiga alltaf við þegar við hugsum um ástandið hjá okkur í samanburði við aðrar þjóðir: „Ég veit að það eru erfiðir tímar fram undan hjá okkur. Mjög erfiðir, þrengingar, atvinnuleysi

og hið dimma vonleysi sem gjarnan fylgir slíkum tímum. Við þurfum að skera ýmislegt niður, en við munum þó tæplega svelta, hvað þá deyja úr hungri. Við munum ekki krókna úr kulda, deyja úr vatnsskorti, eða vegna algjörs skorts á læknisþjónustu.“

Stundum held ég, þegar barlómurinn um ástandið á Íslandi verður of mikill, að Ríkissjónvarpið ætti að innleiða það sem fastan lið í dagskrána hjá sér, og líta á sem mikilvæga samfélagsþjónustu, að segja sögur um ástandið í löndum þar sem miklu verr árar en hér. Slíkt gæti haft fælingaráhrif og komið í veg fyrir óþarfa væl þar sem skrattinn er málaður á vegginn. Þannig

munu Íslendingar neyðast til að líta upp úr naflanum á sjálfum sér og bera sig saman við aðrar þjóðir. Þau samfélagslegu

vandamál sem Ísland hefur glímt við í kjölfar hrunsins eru smávægileg miðað við þau vandamál sem steðja að löndunum í sunnanverðri álfunni og víða annars staðar í heiminum. Gleymum því ekki að líta okkur fjær – alltaf – og hafa það í huga hversu mikil blessun fylgir því í reynd að búa hér þrátt fyrir hrunið og allan skítinn sem því hefur fylgt.