Ofbeldið gegn mótmælendunum

Meðferð rússneskra stjórnvalda á þremenningunum í Pussy Riot hefur vakið athygli um allan heim. Þrjár ungar konur sem skilgreina sig sem femíníska aktívista voru dæmdar fyrir pólitískan gjörning í rússnesku rétttrúnaðarkirkjunni þar sem þær fluttu pönkbæn, ákall til heilagrar Maríu um að frelsa Rússland undan ofurvaldi Pútíns. Konunum blöskraði það hvernig Pútín beitir valdi sínu í gegnum kirkjuna og vildu mótmæla því með táknrænum hætti. Þannig að þær fóru með pönkbæn uppi við altarið, sungu og dönsuðu, klæddar kjólum og litríkum sokkabuxum með andlitið hulið á bak við lambhúshettur.

Þær voru reyndar fleiri sem framkvæmdu gjörninginn og eftir að þær fengu fylgd öryggisvarða úr kirkjunni voru þær allar frjálsar ferða sinna. Það var ekki fyrr en myndband af gjörningnum vakti umtal á internetinu að tvær úr hópnum voru handteknar og færðar í fangaklefa, þær virtust hafa verið valdar af handahófi og seinna var sú þriðja handtekin. Í fangelsi þurftu þær að dúsa á meðan þær biðu þess að formleg kæra yrði lög fram og fengu hvorki að sjá börn sín né maka í fimm mánuði. Refsingin var tveggja ára fangelsi fyrir óspektir og trúarhatur.

Um alvarlega atlögu að tjáningarfrelsinu er að ræða og meðferðin á konunum þremur hefur verið fordæmd um allan heim, meðal annars á Íslandi. Borgarstjórinn í Reykjavík og ísfirskar húsmæður hafa látið mynda sig með lambhúshettur. Björk slóst í hóp heimsþekktra listamanna sem hafa sent frá sér stuðningsyfirlýsingu og Bandalag íslenskra listamanna sendi frá sér ákall til rússneskra stjórnvalda þar sem þess var óskað að konurnar yrðu látnar lausar úr haldi. Þá hafa bæði Ögmundur Jónasson innanríkisráðherra og Össur Skarphéðinsson utanríkisráðherra sagt að málið sé brot á mannréttindum þessara kvenna. „Í lýðræðissamfélagi þá eiga borgararnir að geta móðgað valdhafana án þess að vera stungið í dýflissu. Þannig að ég lýsi hryggð minni yfir þessum atburði,“ sagði utanríkisráðherrann.

Það skýtur því skökku við að nú hafa fjórir Íslendingar verið kærðir fyrir að mótmæla meðferðinni á Pussy Riot. „Ég var svo bláeygð að halda að maður mætti bara mótmæla,“ sagði einn fjórmenninganna, Snærós Sindradóttir. Brot þeirra var að draga rússneska fánann niður úr fánastöng sendiráðsins og draga upp lambhúshettu í anda Pussy Riot í staðinn. Lögreglan hefur það hlutverk að vernda erlend sendiráð hér á landi og rannsakar nú hvort mótmælendurnir hafi með þessu smánað erlenda þjóð opinberlega. Það er refsivert samkvæmt lögum en enn er óvíst hvort ákæra verði gefin út í málinu.

Auðvitað eiga allir að fylgja lögum. En mótmælin fóru fram með friðsamlegum hætti og það að smána einhvern er mjög afstætt og teygjanlegt hugtak. Rétturinn til þess að tjá skoðanir sínar sem varinn er í stjórnarskrá Íslands hlýtur að vega þyngra. Í ofanálag stóð rússneska sendiráðinu eða starfsmönnum þess aldrei ógn af þessum gjörningi íslensku mótmælendanna og því synd að sjá málið fara í þennan farveg. Það að kalla mótmælendur á Íslandi í yfirheyrslur hjá lögreglu fyrir að mótmæla skertu tjáningarfrelsi í Rússlandi er í senn kaldhæðnislegt og sorglegt, hreint og klárt ofbeldi.

Svona fá mótmælendur sem berjast fyrir mannréttindum stimpil óeirðaseggja. Það er það sem gerðist í Rússlandi. Konurnar í Pussy Riot mótmæltu ógnarstjórn og heimamenn eru margir hverjir sammála skilaboðum þeirra, en þar sem þeir eru ósáttir við vettvang gjörningsins eru þeir ófærir um að meðtaka þau eða styðja þær í baráttu sinni fyrir auknum réttindum. Þegar það skiptir meira máli hvar, hvenær og hvernig orð eru sögð en hvað er sagt verður ansi auðvelt að afskrifa eða afskræma óþægilegan sannleika.

Til þess að knýja fram breytingar og vekja athygli á óréttlæti þarf hins vegar stundum að færa víglínur og ögra valdhöfum. Í viðtali við Spiegel Online sagði eiginmaður einnar úr Pussy Riot-hópnum að hann vonaðist til að málið myndi vekja athygli umheimsins á aðstæðum í Rússlandi og hjálpa í baráttunni fyrir bættu samfélagi. Ósk hans var sú að fjögurra ára dóttir þeirra myndi búa í Rússlandi þar sem dómstólar væru sjálfstæðir, lögreglan heiðarleg, kosningar lýðræðislegar og félagslegt öryggisnet sem hægt væri að treysta á væri til staðar.

Íslendingar sem kenna sig gjarna við frið og frelsi ættu frekar að leggja lóð sitt á vogarskálarnar en að eltast við meinlausa mótmælendur.