Veit fólk þetta?

Stundum sést glitta í hvernig samfélagið virkar og hvernig er verið að skapa aðstæður, bak við tjöldin, sem eru slæmar fyrir heildina. Eitt af þessum óopinberu leyndarmálum tengist fjölmiðlum, en sagan sýnir að varðar alla til framtíðar.

Í síðasta góðæri reyndu stjórnmálamenn, fyrirtæki og auðmenn markvisst að lama opinbera umræðu. Og það tókst. Þetta birtist í mörgum litlum atriðum sem sameiginlega ollu allsherjarþrýstingi á þöggun. Sem dæmi má nefna að margir ráðherrar Sjálfstæðisflokksins létu segja upp áskriftum ráðuneytanna að DV vegna andstöðu þeirra við að fjallað væri um þá með gagnrýnum hætti. Landsbankinn í tíð Björgólfs Guðmundssonar var með auglýsinga- og áskriftabann á DV. Sjúkdómurinn í samfélaginu varð síðar augljós. Rannsóknarnefnd Alþingis komst að þeirri niðurstöðu að ein af helstu orsökum efnahagshrunsins á Íslandi 2008 hefði verið yfirgnæfandi jákvæðni og gagnrýnisleysi íslenskra fjölmiðla. Fyrir hverja „neikvæða“ frétt um Landsbankann fyrir hrun birtust til dæmis 12 til 13 jákvæðar. Vandinn var í raun einfaldlega að fyrirtækin skrifa sjálf fréttir fyrir fjölmiðla. Fjórar af hverjum fimm fréttum íslenskra fjölmiðla um fjármálafyrirtækin voru án sjálfstæðrar efnisöflunar. Afleiðingunum var lýst í rannsóknarskýrslu Alþingis: „Því hærra hlutfall frétta sem byggðist á fréttatilkynningum, þeim mun fleiri þeirra voru jákvæðar. Aftur á móti fjölgaði neikvæðum fréttum eftir því sem greinandi umfjöllun fjölmiðla varð meiri“.

Síðan varð hugarfarsbreyting og krafa almennings um frjálsa fjölmiðl­un varð of hávær til að hundsa. En á bakvið tjöldin beita fyrirtæki og auðmenn ennþá valdi sínu markvisst til að stöðva gagnrýna umræðu.

Flestir bankarnir segja nú að þeir vilji ekki auglýsa í DV, því þeir vilja ekki „tengja sig við neikvæða umfjöllun“. Það er auðvitað kaldhæðnislegt í ljósi niðurstöðu rannsóknarnefndar Alþingis.

Baráttan gegn gagnrýni er ekki bundin við bankana. Eigandi skyndibitakeðju setti nýlega bann á auglýsingakaup í DV eftir að það var birt skyndibitagagnrýni, sem honum þótti vera of neikvæð. Hann notaði eignatengsl sín til að fá aðra skyndibitastaði í lið með sér í viðskiptabannið. Pítsustaður hætti að auglýsa vegna fasts dálks í DV þar sem neytendur gefa þjónustu og vörum lof eða last. Hann hætti að auglýsa vegna þess að neytandi sagði frá því að hann hefði fengið illa bakaða pítsu. Ferðaskrifstofukeðja hætti að auglýsa vegna þess að birt var umfjöllun, sem innihélt gagnrýni á fyrirtækið. Fyrirtæki í matvælaframleiðslu dró líka út auglýsingar sínar, vegna þess að birt var frétt um afskriftir á lánum eigandans. Ef það er refsað fyrir að segja skoðun á samlokum eða pítsum, getur fólk ímyndað sér hvað gerist þegar um mikilvægari mál er að ræða – eins og viðskiptafléttur þeirra sem eiga fyrirtækin. Það hefur kostað mörg högg.

Auglýsingar eru lífsnauðsynleg tekjulind fyrir fjölmiðla. Þær eru eina tekjulind margra fjölmiðla. Viðskiptaaðgerðir sem beinast markvisst að því að refsa fyrir gagnrýna umfjöllun móta fjölmiðlana og samfélagið allt.

Allt eru þetta auðvitað frjáls fyrirtæki, meira að segja ríkisbankinn sem gerir út á samfélagslega ábyrgð og vinnur markvisst gegn gagnrýninni umræðu. „Hann á þetta og hann má þetta,“ er algengt svar frjálshyggjumanna við gagnrýni á aðgerðir auðmanna. En það er misskilningur að frelsi þýði að siðferði og ábyrgð eigi ekki við. Auðvitað eiga auðmenn og fyrirtæki líka að vera krafin um eðlilega og siðlega viðskiptahætti, eins og venjulegt fólk. Eigandi fyrirtækis sem bannar auglýsingar hjá fjölmiðli – ekki á forsendum þess að þær virki ekki, heldur til að vinna að því markmiði að stöðva gagnrýna umræðu – hegðar sér ósiðlega og skaðlega fyrir heildina. Heilbrigð fyrirtæki þola gagnrýni. Þau svara gagnrýninni með orðum, rökum og umbótum, frekar en að beita valdi sínu til að stöðva hana. Það er lykilatriði í samfélagssáttmálanum um lýðræðisþjóðfélagið.

Í umfjöllun DV í dag kemur fram að helstu gerendur í efnahagshruninu séu búnir að ná undir sig fótunum að nýju og stefni í að verða aftur allsráðandi í íslensku viðskiptalífi innan fárra ára. DV hefur líklega fjallað meira um gjörðir þeirra fyrir og eftir hrun heldur en aðrir fjölmiðlar og má því varla eiga von á góðu.

Ritstjórnarstefna DV miðast við hagsmuni almennings, en ekki einstakra fyrirtækja eða valdaaðila í samfélaginu. Þegar svo er, má fólk segja skoðun sína á skyndibita, jákvæða sem neikvæða, og það má líka segja frá undarlegum viðskiptafléttum auðmanna.

Kannski segjum við of mikið. Kannski er kominn tími til að segja bara fréttir sem helstu valdamenn í samfélaginu samþykkja.

Kannski, ef það væri ekki þannig að fólk hefur rétt á aðgangi að upplýsingum og gagnrýni, en á ekki að vera alfarið matað af jákvæðum fréttum um stórfengleg fyrirtæki, vörur, þjónustu, góðæri og athafnamenn.