„Góðærið heldur áfram“

Kreppan er búin.

Jón Ásgeir Jóhannesson sást nýlega á glænýjum Range Rover í eigu fjölmiðlafyrirtækisins 365. Björgólfur Thor Björgólfsson er með veislu í London um helgina. Lýður og Ágúst Guðmundssynir eru að sölsa undir sig Bakkavör, líklega með arði sem þeir greiddu sér af bólufyrirtækinu Exista og komu síðan undan til útlanda, þar sem arðurinn tvöfaldaðist í krónum talið þegar krónan hrundi vegna bankahruns sem varð vegna viðskiptahátta manna eins og þeirra; krosstengsla, áhættusækni og glórulausra lána til vildarvina.

„Góðærið heldur áfram,“ sagði Steingrímur J. Sigfússon um daginn, í umræðu um stöðu sjávarútvegsfyrirtækja. Í þessu góðæri, ólíkt því síðasta, virðist aðallega vera byggt á alvöru verðmætum en ekki stórfelldum lántökum.

Furður góðærisins í kringum 2007 voru margar. Enginn skildi almennilega hvernig þetta góðæri varð til. En fólk sannfærðist að lokum um þær skýringar að við værum bara svo frábær þjóð í eðli okkar. Þannig varð gagnrýni árás á þjóðina.

Í síðasta góðæri tók fólk erlend lán fyrir fasteignum, og gat meira að segja grætt á því þegar krónan styrktist á óútskýranlegan hátt sem útskýrður var með ýmsum hætti öðrum en hættumerkjum í efnahagslífinu.

Nú er aftur komin bóla á fasteignamarkaði og Ingibjörg Þórðardóttir, formaður Félags fasteignasala, er aftur farinn að koma fram í fjölmiðlum og lýsa því hvernig fasteignaverð muni hækka ennþá meira. „Bankarnir bjóða nú óverðtryggð lán og flestir telja skynsamlegast að fjármagna kaup á fasteignum með slíkum lánum,“ sagði hún í viðtali um daginn, undir fyrirsögninni „Fasteignaverð hækkar á næstunni“.

Það eru líka furður í þessu góðæri.

Fólki eru boðin óverðtryggð lán á ótrúlegum kjörum: 6,4% vextir í 5,4% verðbólgu, sem þýða 1% vextir. Það kostar minna að taka lánið en að geyma peningana á bankabók. 10 milljóna sparnaður á sparireikningi með 3,5% vexti rýrnar um 200 þúsund á ári. 10 milljónir að láni með 1% raunvöxtum kosta 100 þúsund á ári. Hjá Íslandsbanka er ódýrara að fá pening að láni en að spara hann.

Eitthvað er verulega bogið við þetta, en það borgar sig kannski ekki að tala um það, því orðfæri góðærisins er líka á uppleið. Við vorum með forsetaframbjóðanda um daginn sem sagði að það ætti ekki að „tala niður“ hlutina á Íslandi. Þóra Arnórsdóttir fékk þriðjung atkvæða, út á stefnuna að boða jákvæðni og tala upp land og þjóð. Þegar gagnrýni fólks verður aftur svarað með því að það sé að „tala niður“ hluti vitum við fyrir víst, að umræðuhefðin er aftur orðin eins.

„Það er óábyrgt og óheppilegt ef einhverjir vilja sko tala niður gjaldmiðilinn okkar,“ sagði Geir H. Haarde forsætisráðherra í september 2007, þegar einhverjir töluðu um hvort skoða ætti hvort taka ætti upp evru. Jóhanna Sigurðardóttir, þá félagsmálaráðherra en nú forsætisráðherra, réðst að Seðlabankanum fyrir raunsæja spá um 30% lækkun fasteignaverðs þann 6. maí 2008: „Ég held að það hafi verið mjög óskynsamlegt af Seðlabankanum að tala niður fasteignaverð með þeim hætti sem hann gerði“. Áðurnefnd Ingibjörg Þórðardóttir, formaður Félags fasteignasala, reiddist Seðlabankanum af sama tilefni og sagði hann vera að „tala niður markaðinn“. Árið 2006 gagnrýndi Björn Þorri Viktorsson, nú frægur baráttumaður gegn fasteignaskuldum, en þá formaður Félags fasteignasala, að fasteignaverð væri „talað niður“. Það var óbærilegur þrýstingur á að tala upp.

Ólafur Ragnar skammaði fólk í fyrra fyrir að „tala niður íslenskt atvinnulíf“, Bjarni Benediktsson skammaði ríkisstjórnina í mars fyrir að „tala niður“ krónuna, Sigmundur Davíð tók í sama streng og Bjarni – en hélt síðan ráðstefnu um að skipta krónunni út fyrir Kanadadollar.

Til hamingju með nýja góðærið. Kannski verður þetta góðæri þar sem gagnrýni er dyggð, þar sem traust er ekki blint og þar sem þöggun er löstur. En það gerist ekki sjálfkrafa.