Ágreiningur um réttlæti

Steingrímur J. Sigfússon, sjávar- og landbúnaðarherra, og Guðmundur Kristjánsson, forstjóri og eigandi útgerðarfélagsins Brims, skiptust á skoðunum um kvótafrumvörp ríkisstjórnarinnar á þriðjudag. Brim bauð Steingrími á fund með starfsmönnum útgerðarinnar þar sem Guðmundur fór yfir væntanleg áhrif kvótafrumvarpanna á rekstur fyrirtækisins. Fundurinn var haldinn í höfuðstöðvum Brims við Reykjavíkurhöfn og var ágætis framtak hjá útgerðinni; liður í því að reyna að efla rökræðu um frumvörpin á kostnað þeirrar áróðurskenndu kappræðu sem verið hefur ríkjandi um þau.

Í máli Guðmundar og Steingríms kom fram grundvallarmunur á skilningi þeirra á eignaréttinum á fiskveiðiheimildum við strendur Íslands. Guðmundur sagði í sinni framsögu að útgerðarmönnum hefði verið gert að eignfæra kvóta sinn á tíunda áratug síðustu aldar. Hann liti því svo á kvótinn, rétturinn til að veiða tiltekið magn af fiski, væri eign ákveðinna útgerðarfyrirtækja þar til Alþingi ákvæði annað, sem það gæti vissulega gert með breytingum á kvótakerfinu.

Inntur frekari svara um túlkun sína segir Guðmundur. „Fiskurinn á sig sjálfan í sjónum. Ef við komumst hins vegar að samkomulagi um það að orðið kvóti þýði „rétturinn til að veiða ákveðið magn af fiski“ þá er það þannig í dag að útgerðin, skipið á þennan rétt. Svo kemur í ljós hver það er sem á skipið. En kvótinn er ekki fiskur í sjónum heldur réttindi eða leyfi. Þjóðin ræður svo leikreglunum sem gilda um nýtingarréttinn á kvótanum í gegnum fulltrúa sína á Alþingi. En það verður að gerast innan skynsamlegra marka og í hag fyrir samfélagið.“

Steingrímur sagði hins vegar í sínu erindi að nytjastofnarnir við landið væru „ævarandi sameign þjóðarinnar“ og að ríkisvaldið sæi um að ráðstafa þessum heimildum fyrir hönd þjóðarinnar. Skilningur Steingríms er því á þá leið að útgerðarmenn hafi aðeins afnotarétt, nýtingarleyfi, á kvótanum en ekki eignarrétt. Steingrímur myndi því ekki geta fallist á þá hugmynd að kvótinn sé í eigu útgerðanna í landinu. Arðurinn af fiskinum sem er veiddur með þessum kvóta er því, að hluta að minnsta kosti, réttmæt þjóðareign. Þessar tvær túlkanir má því einfalda með setningunum: „Útgerðarmenn eiga kvótann“ og „Þjóðin á kvótann“.

Þessi ólíki skilningur á eignarréttinum á kvótanum leiðir til þess að grundvallarmunur er á túlkunum útgerðarmanna og forsvarsmanna ríkisstjórnarinnar á réttmæti frumvarpanna. Útgerðarmennirnir líta á stórauknu veiðigjöldin sem felast í öðru frumvarpinu sem eignaupptöku, rangláta og hættulega skattlagningu ríkisins á einkaeignum, sem grafið geti undan rekstrargrundvelli fyrirtækja þeirra og komið í veg fyrir nauðsynlega endurnýjun á atvinnutækjum. Hluti af áróðri útgerðarmanna í málinu er að fyrirtæki þeirra stefni í þrot ef frumvarpið verði að lögum.

Steingrímur J. kom reyndar með ágæt rök gegn því á fundinum að útgerðirnar verði gjaldþrota með auknum veiðigjöldum. Hann birti glæru sem sýndi að framlegð útgerðarinnar í heild sinni hafi numið 46 milljörðum króna að meðaltali á árunum 2001 til 2011. Áætluð framlegð útgerðarinnar árið 2012, eftir að búið er að draga frá þá 15 milljarða sem gert er ráð fyrir í veiðigjöld, samkvæmt frumvarpinu er hins vegar 63 milljarðar. Samt fór útgerðin í landinu ekki á höfuðið á síðasta áratug, jafnvel þó framlegð þeirra hafi verið talsvert lægri en sem ætluð framlegð hennar um þessar mundir eftir að búið er greiða veiðigjöldin nýju til ríkisins.

Forsvarsmenn ríkisstjórnarinnar líta á núverandi veiðigjöld sem ranglát þar sem útgerðarfélögin greiði ekki nægilega hátt hlutfall af rentu sinni til ríkisins. Afleiðingin af þessu er sú, líkt og kom fram hjá Steingrími á fundinum hjá Brimi, að útgerðirnar halda eftir of háu hlutfalli af arðinum af þjóðareigninni, fiskinum í sjónum, og séu því aflögufærari en þær vilja vera láta. Guðmundur virðist hins vegar líta svo á að kvótinn sé ekki þjóðareign heldur einkaeign þar til Alþingi ákveður annað með lagabreytingum. Þannig verður aukin sókn ríkisvaldsins í arðinn af þessari eign að réttlætismáli í meðförum Steingríms en ranglæti miðað við túlkun Guðmundar.

Samræður ríkisvaldsins og einkaaðilanna í sjávarútvegi gera það að verkum að rökræða þeirra um réttlæti aukinna veiðigjalda í ríkissjóð skilar ekki miklum árangri. Samræður Steingríms J. og Guðmundar í Brimi, eru eins og stál í stál, steinn í stein – án niðurstöðu – því forsendumunurinn er talsverður og hvorugur aðilinn vill gefa eftir af réttlætisástæðum. Gleymum því hins vegar ekki, sama hvaða niðurstöðu ólíkir einstaklingar komast að um réttmæti kvótafrumvarpanna, að þá er umræðan um frumvörpin réttlætismál sem snýst um skilning manna á eignarréttinum á kvótanum. Þegar kvótafrumvörpin fara á endanum til atkvæðagreiðslu hjá þjóðinni munu landsmenn greiða atkvæði um þau út frá skoðunum sínum á réttlæti og ranglæti og réttmætri hlutdeild þjóðarinnar í arðinum af sameigninni á miðunum við landið.