Frelsarar í framboði

Það þarf sérstakar manngerðir til að bjóða sig fram til forseta Íslands. Embættið er því sem næst valdalaust og líkist helst stöðu konungs. Viðkomandi þarf að trúa því að af öllum Íslendingum sé hann bestur í að vera sameiningartákn Íslendinga, hvað sem í því felst. Aðrir lýsa því yfir að þeir muni með orðum sínum, þegar þeir fá athygli, færa skynsemi inn í þjóðmálaumræðuna.

Sá sem býður sig fram til forseta getur lítið gert út á að hann ætli að grípa til betri aðgerða en hinir, því hann hefur lítil sem engin völd og gerir þess vegna þeim mun meira út á að hann sé betri en hinir sem manneskja, fyrirmynd og sameiningartákn.

Mesta dramatíkin í kosningabaráttunni hefur snúist um óánægju frambjóðendanna með hvernig fjölmiðlar endurspegla þá. Ólafur Ragnar Grímsson hóf kosningabaráttu sína á því að saka Ríkisútvarpið og DV um að beita sér í þágu Þóru Arnórsdóttur. Hann fullyrti að frétt RÚV væri áróður um að hann hygðist mögulega hætta, en svo kom á daginn að fréttin byggði á hans eigin orðum. Andrea Ólafsdóttir sagði Fréttablaðið ljúga, því það birti niðurstöður könnunar með þeim hætti að óákveðnir voru ekki taldir með í fyrirsögn um fylgi frambjóðenda. Þrír frambjóðendur gerðu það fáheyrða að mæta í sjónvarpskappræður, til þess að yfirgefa þær í beinni útsendingu vegna þess að þeir móðguðust og vegna þess að tveir og tveir frambjóðendur áttu að vera spurðir í einu, valið eftir stafsrófsröð en ekki handahófskennt. Herdís Þorgeirsdóttir hætti við að taka þátt í umfjöllun tímaritsins Grapevine, vegna þess að henni þótti það „á engan hátt samboðið virðingu fyrir embætti forseta Íslands“ að sitja fyrir í forsetaklæðum. Fyrir nokkrum dögum komu tveir þeirra fram í fjölmiðlum og lýstu því yfir að þeir hefðu áhyggjur af því að Alþingi færi ekki í sumarfrí. Annars fengju þeir ekki næga athygli.

„Það er mjög óheppilegt að þetta sé að gerast á sama tíma. Umfjöllun um þingið og forsetakosningarnar kann að trufla hvað annað,“ sagði Andrea Ólafsdóttir í samtali við Morgunblaðið. Ari Trausti Guðmundsson vildi líka að þingið hætti störfum. „Það er að hluta til út af því að fjölmiðlar þurfa náttúrulega að vera að sinna þessu og gera þá minna fyrir okkur á meðan.“

Forsetaframbjóðendurnir eru mun stjórnsamari gagnvart umhverfi sínu en frambjóðendur í þing- og sveitarstjórnarkosningum. Enda gera sumir út á það að þeir muni stýra umræðunni. Ari Trausti ætlar til dæmis að verða „umræðustjóri“ þjóðfélagsumræðunnar: „Forsetinn á að vera nokkurs konar „moderator“…  orðahirðir eða umræðustjóri þjóðarinnar. Einstaklingur sem reynir að forma umræðuna, gera mót- og meðrök ljós og benda á lausnir,“ útskýrði hann.

Stundum virðast frambjóðendur haldnir hálfgerðum messíasarkomplex og vera helteknir af því að stýra því hvernig þeir birtast öðrum.

„Ég á ekki von á því að þú … skiljir mitt framboð – það er augljóst á skrifum þínum,“ sagði í tölvupósti eins þeirra til leiðarahöfundar. „Það er auðvitað týpískt að gert sé grín að framboði sem getur verið ógnandi valdhöfum,“ sagði svo.

Ari Trausti átti kollgátuna í grein í Fréttablaðinu í vikunni. Hann sagði persónukosningar „snúast um manngæði og mannkosti og traust sem hver kjósandi fyrir sig telur henta best í tiltekið embætti.“

Líklega er ekki óeðlilegt að fólk sem býður sig fram til að gegna stöðu helstu fyrirmyndar þjóðarinnar hneigist til þess að líta stórt á sig, og sjái líka tilgang í því að stjórna umræðunni um sig. En ef almenningur á raunverulega að fá að kynnast manngæðum og mannkostum frambjóðenda getur umræðan um þá ekki farið fram bara á þeirra forsendum. Sumum finnst til dæmis skipta máli ef forsetamaki hefur verið staðinn að ofbeldi í fortíðinni, en öðrum finnst það fyrirgefanleg mistök sem skipta svo litlu máli að það þurfi ekki að ræða það. Aðalatriðið er að fólk fái tækifæri til að meta sjálft. Frambjóðendur þurfa líka að treysta almenningi og takmarka stjórnsemi sína, þótt þeir telji sig skara fram úr öðrum í manngæðum og skynsemi. Það er lágmark fyrir tveggja milljóna króna laun á mánuði og frítt uppihald fyrir fjölskylduna í boði þjóðarinnar.