Þeir sem gera aldrei mistök

„Obbosí,“ sagði kynnirinn á kappaksturskeppninni á Bíladögum á Akureyri, þegar sportbíl var ekið inn í áhorfendahópinn, sem var óvarinn fyrir bílum sem spóluðu á brautinni. Næst bannaði hann fólki að taka myndir af slysinu. „Forvitni á ekki heima í svona óheppni,“ sagði hann og kom þannig tveimur algengum skilaboðum á framfæri: 1. Ykkur kemur þetta ekki við. 2. Við berum enga ábyrgð á þessu.

Aðeins tveir úr áhorfendahópnum fóru á sjúkrahús, en voru sem betur fer ekki alvarlega slasaðir. „Slys eru bara slys,“ voru viðbrögð aðstandanda keppninnar.

„Mistök“ er eitt mikilvægasta hugtak síðustu fjögurra ára. Þeir sem viðurkenna mistök viðurkenna ábyrgð sína. Því fleiri sem gera það, því betur getum við séð hvað fór afvega og komið í veg fyrir að það endurtaki sig. Afsökunarbeiðnir eru þjóðhagslega hagkvæmar.

Þess vegna var erfitt að sætta sig við að enginn bæri ábyrgð á neinu þegar efnahagslífið hrundi. Ekki einu sinni æðsti stjórnandi ríkisins, sem bað fólk um að kjósa sig út á „trausta efnahagsstjórn“. Á endanum var hann dæmdur fyrir hluta mistaka sinna, en reiddist, iðraðist einskis og úthrópaði aðra fyrir að gera alvarleg mistök með því að fá hann dæmdan fyrir hans mistök.

Verstir eru þeir sem kenna bara öðrum um en axla enga ábyrgð sjálfir. Oft er talað um að þeir kunni ekki að skammast sín.

Þeir grafa undan því að aðrir viðurkenni raunveruleg mistök. Nafnlausar greinar Morgunblaðsins í ritstjórn Davíðs Oddssonar snúast flestar um að kenna öðrum en honum og Sjálfstæðisflokknum um mistök sem flokkurinn og hann báru mikla ábyrgð á. Þegar hann var spurður út í stærstu mistök sín, árið 2000, benti hann á eitthvert tilfelli þar sem hann treysti því að ákveðnir fimm aðilar gætu unnið saman, en sá eini sem „tók skjótar ákvarðanir“ var hann. Í raun gerðu aðrir stærstu mistökin hans.

Því fleiri sem eru óskammfeilnir, þess erfiðara er fyrir fólk að játa mistök sín. Það myndast menning ábyrgðarleysis.

Mistök eru afstæð eftir lífssýn og sjálfskipuðu ábyrgðarsviði hvers og eins. Sá sem fylgir harðri frjálshyggju trúir því að hver beri ábyrgð á sjálfum sér. Harðir frjálshyggjumenn sem stunda viðskipti stýrast þess vegna síður af siðferði sem felur í sér ábyrgð gagnvart öðrum.

Hreiðar Már Sigurðsson, forstjóri Kaupþings, bað eigendur bankans afsökunar, en sagðist ekki skulda íslensku þjóðinni afsökunarbeiðni. Bjarni Ármannsson taldi það vera skyldu sína að láta afskrifa 800 milljóna króna skuld einkahlutafélags hans, þótt hann ætti fyrir henni, bara vegna þess að hann gat það. „Enda væri það náttúrulega bara óábyrg meðferð á fé af minni hálfu,“ að borga skuld sem hann gæti fengið afskrifaða, sagði Bjarni. Í siðferði frjálshyggjumanna er ábyrgðin gagnvart heildinni oft afskrifuð.

Eftir hrun var krafa um að viðskiptamenn og stjórnmálamenn öxluðu meiri ábyrgð gagnvart almenningi. Athafnamenn áttu erfitt með að meðtaka þessa kröfu, enda gengur fjármálakerfið út á að veita þeim visst frelsi til athafna, sem teljast ósiðlegar út frá siðferði venjulegs fólks. Þeim mislíkar til dæmis þegar DV fjallar um kennitöluflakk og viðskiptafléttur þeirra, vegna þess að það eru til stofnanir sem taka á slíku og íslenskum almenningi kemur þetta ekki við.

Fólk hætti að treysta stjórnmálamönnum þegar það kom í ljós að þeir rugluðu saman eigin hagsmunum og hagsmunum bankanna og þeim mistókst að stórum hluta að gæta hagsmuna almennings í góðærinu. Þeir stunduðu að beina peningum í eigin vasa með því að taka við styrkjum frá stórfyrirtækjum sem vantaði vini, eða koma sér í alls kyns stjórnir fyrirtækja í eigu almennings til að fá stjórnarlaun.

Þegar einhver viðurkennir mistök sín fyrir öðrum staðfestir hann að hann ætli að uppfylla ábyrgðarsviðið. Þeir sem viðurkenna ekki augljós mistök uppfylla ekki lágmarkskröfuna til að verða treyst af öðrum. Lífssýn þeirra er full af óhöppum, slæmum aðstæðum og mistökum annarra.

Jóhanna Sigurðardóttir forsætisráðherra fór þá fáförnu leið á 17. júní að viðurkenna mistök. „Ábyrgðina berum við, kjörnir fulltrúar þjóðarinnar og enn sem komið er hefur okkur að miklu leyti mistekist í þessu mikilvæga verkefni, að endurvinna traust þjóðarinnar. Þetta þykir mér mjög miður. Úr þessu verðum við að bæta …“ Þótt það sé undarlegt takmark í sjálfu sér að reyna að láta aðra treysta sér er það samt mikilvægur áfangi að íslenskir stjórnmálamenn séu byrjaðir að þora að viðurkenna mistök.