,,Allsherjar óreiða"

Snemma árs 2006 valsaði Jón Ólafsson athafnamaður inn í Sparisjóðinn í Keflavík og bað um lán til Tortóla-félagsins Jervistone Limited upp á 500 milljónir króna. Tortóla-félagið ætlaði að nota lánið til að kaupa ótilgreind hlutabréf skráð í Bretlandi og átti veðið fyrir láninu að vera í þessum hlutabréfum. Sparisjóðurinn tók vel í beiðni Jóns og endaði á því að lána Tortóla-félaginu tæplega 250 milljónir króna í breskum pundum. Eina haldbæra veðið fyrir láninu til Jervistone var sjálfskuldarábyrgð sem Jón Ólafsson, „fjárfestingarráðgjafi“ félagsins samkvæmt gögnum sparisjóðsins, gekkst í með semingi á endanum. Lánið til Jervistone gjaldféll árið 2007 án þess að Jón greiddi það upp. Eftir stendur skuld upp á rúmlega 400 milljónir. Landsbankinn, sem tók yfir stórlega ofmetið eignasafn Sparisjóðsins í Keflavík í fyrra, rekur nú tvö dómsmál gegn Jervistone og Jóni Ólafssyni þar sem reynt er að sækja þessa peninga til þeirra.

Þessi saga af Jóni Ólafssyni er dæmigerð fyrir rekstur Sparisjóðsins í Keflavík fyrir hrunið. Margir af viðskiptavinum sparisjóðsins, stjórnendur hans og starfsmenn gengu um hann eins og þeir ættu hann. Hefðbundnar reglur og viðmið í bankastarfsemi voru þverbrotin um margra ára skeið: ábyrgðir og tryggingar fyrir himinháum lánum voru takmarkaðar eða jafnvel engar og stjórnendur sjóðsins hygluðu ættingjum og vildarvinum sjóðsins. Með fáránlegri dæmum er frásögnin af þjónustufulltrúanum á landsbyggðinni sem fékk 200 milljóna króna lán sem nú hefur verið afskrifað og 750 milljóna króna afskrift á lánum til sonar sparisjóðsstjórans, Geirmundar Kristinssonar, áður en ríkið tók rekstur hans yfir eftir hrun.

Þegar Landsbankinn tók eignir sjóðsins yfir í fyrra kom fljótlega í ljós hversu ofmetnar þær höfðu verið við yfirfærsluna. Eitt dæmi eru félög í eigu athafnamannsins Páls Harðarsonar, meðal annars Nesbyggð ehf., sem skuldaði sjóðnum um 1.600 milljónir króna. Bráðabirgðastjórn Sparisjóðsins í Keflavík, sem tók við stjórnartaumum hans eftir yfirtöku ríkisins, hafði metið það svo að færa þyrfti þessi lán niður um 1.400 milljónir króna því ólíklegt væri að meira fengist upp í þau en 200 milljónir hið mesta. Samt voru þessi lán færð yfir í Landsbankann sem 1.600 milljóna króna eign. Lánin til Páls eru hins vegar glötuð, líkt og fyrir lá. Þetta er aðeins eitt dæmi úr eignasafninu.

„Allsherjar óreiða“ blasti því við í sparisjóðnum, eins og einn heimildarmaður DV orðar það, þegar utanaðkomandi aðilar fóru að skoða starfsemi hans eftir yfirtöku ríkisins. Fram að því höfðu stjórnendur sjóðsins látið reka á reiðanum því þeir vissu væntanlega hversu staða hans var slæm og að gjaldþrot hans væri handan hornsins: Ekki var gengið á eftir viðskiptavinum og útlánum sem voru í vanskilum, lán sem hefði átt að færa niður voru látin óhreyfð í bókhaldinu til að rýra ekki eignasafnið og stjórnendurnir krossuðu fingur og lokuðu augum. Litli, þægilegi og kósí sparisjóðurinn í Keflavík, sem hafði hugsað svo vel um viðskiptavini sína og var með meira en 60 prósenta markaðshlutdeild á Suðurnesjunum, lenti loks í dagsljósinu harða og þeir sem urðu vitni að því sem fyrir augu bar klóruðu sér hvumsa í höfðinu. Tapið af þessari „allsherjar óreiðu“ í Keflavík lendir svo loks á ríkinu, á skattgreiðendum, samtals 26 milljarðar króna.

Saga Sparisjóðsins í Keflavík er eins og smækkuð mynd, örútgáfan, af Íslandssögunni á árunum 2003 til 2008. Öll fjármálafyrirtæki landsins töpuðu jarðtengingunni fyrir hrunið, með tilheyrandi þátttöku margra landsmanna í óráðsíunni og viðeigandi timburmönnum eftir skellinn. Í rekstrarsögu allra bankanna má finna galnar viðskiptasögur um spillingu og sjálfshygli stjórnendanna. En Sparisjóðurinn í Keflavík stendur einhvern veginn upp úr í þessari umræðu eftir því sem fyllri upplýsingar um hann koma fram.

Smæð samfélagsins í Keflavík – „Þar sem allir þekkja alla“ – og nánu tengslin á milli stjórnenda sparisjóðsins og stjórnenda bæjarfélagsins sjálfs – sem stundum voru sömu mennirnir – bjuggu til þær aðstæður þar sem þetta sérstaka, spillta fjármálafyrirtæki blómstraði, hnignaði, grasseraði og loks hrundi. Bók um íslenska hrunið gæti hafist á harmleiknum um Sparisjóðinn í Keflavík, rétt eins og rit og myndir um alþjóðlegu efnahagskrísuna 2008 hefjast á dæmisögunni um Litla-Ísland. Fámenn klíka stjórnaði Keflavík og sparisjóðnum, pólitíska valdið og peningavaldið var á sömu höndum; aðalleikendurnir voru fáir og sögusviðið svo lítið og einfalt. Innvenslin í litlu samfélagi á landsbyggðinni, kunningja- og klíkuveldið, pólitíska spillingin og það landlæga eftirlitsleysi sem einkenndi fjármálamarkaðinn hér á landi gerðu Sparisjóðnum í Keflavík kleift að verða það sem hann varð. Enginn fylgdist almennilega með því sem gerðist í Keflavík. Þar réðu héraðshöfðingjar ríkjum og fóru sínu fram. Ríkið hefði líklega átt að taka sparisjóðinn yfir um leið og viðskiptabankana þrjá um haustið 2008, kannski fyrr, enda var rekstur hann mögulega sá galnasti í landinu.